Tiềm năng điều trị Lupus ban đỏ bằng tế bào gốc

Lupus ban đỏ hệ thống là một trong những bệnh tự miễn phức tạp và khó điều trị nhất hiện nay. Dù y học đã có nhiều tiến bộ, hơn một nửa số bệnh nhân vẫn tái phát sau điều trị thông thường và một bộ phận không nhỏ phải sống chung với tổn thương thận, tim mạch và thần kinh mạn tính. Trong bối cảnh đó, điều trị Lupus ban đỏ bằng tế bào gốc đang nổi lên như một trong những hướng đi đầy hứa hẹn, không chỉ kiểm soát triệu chứng mà còn hướng đến “tái lập trình” lại hệ miễn dịch từ gốc rễ. Thông qua bài viết dưới đây, Mescells sẽ tổng hợp những bằng chứng khoa học mới nhất về hướng điều trị này.

1. Tổng quan về bệnh lý Lupus ban đỏ

1.1. Lupus ban đỏ là gì?

Lupus ban đỏ hệ thống (Systemic Lupus Erythematosus – SLE) là bệnh tự miễn mạn tính, trong đó hệ miễn dịch mất khả năng phân biệt và tấn công chính các mô và cơ quan của cơ thể. Tên gọi “ban đỏ” xuất phát từ tổn thương da đặc trưng hình cánh bướm ở má và sống mũi, nhưng thực tế, SLE có thể ảnh hưởng đến gần như mọi hệ thống cơ quan.

Các biểu hiện lâm sàng thường gặp:

• Thận: Khoảng 40% người mắc bệnh lupus bị biến chứng viêm thận. Đây là dạng viêm thận do bệnh lý nền gây ra thường gặp nhất (theo Rina Musa, 2025)
• Da và khớp: Ban đỏ mặt, nhạy cảm với ánh sáng, viêm đa khớp.
• Huyết học: Thiếu máu tan huyết, giảm bạch cầu, giảm tiểu cầu.
• Tim mạch và phổi: Viêm màng ngoài tim, viêm màng phổi, tăng nguy cơ xơ vữa động mạch.
• Thần kinh: Lupus não, co giật, rối loạn tâm thần kinh.

Các biểu hiện lâm sàng của bệnh lupus ban đỏ

1.2. Phương pháp điều trị bệnh Lupus hiện nay

Phác đồ điều trị lupus ban đỏ hiện nay bao gồm Corticosteroid, cyclophosphamide (CTX) và mycophenolate mofetil (MMF). Đây là những loại thuốc được sử dụng phổ biến nhất, giúp cải thiện đáng kể tỷ lệ sống của người bệnh trong vài thập kỷ qua và làm giảm tiến triển đến suy đa cơ quan giai đoạn cuối.

Bên cạnh các thuốc ức chế miễn dịch quen thuộc, nhiều liệu pháp sinh học và thuốc điều trị đích mới đang được phát triển nhằm tác động vào từng cơ chế cụ thể gây bệnh lupus ban đỏ hệ thống (SLE), giúp điều trị chính xác hơn cho từng nhóm bệnh nhân. Trong đó, belimumab là thuốc nhắm vào tế bào B, đã được chứng minh mang lại hiệu quả rõ rệt ở những bệnh nhân có mức độ hoạt động của bệnh cao và dương tính với các tự kháng thể huyết thanh. Anifrolumab, thuốc ức chế thụ thể interferon loại I, đặc biệt có lợi ở những bệnh nhân có tổn thương da đang tiến triển và chỉ số interferon (IGS) cao. Với viêm thận do lupus, voclosporin giúp giảm protein niệu nhanh và có đặc tính của thuốc ổn định, giúp việc sử dụng và theo dõi điều trị thuận lợi hơn.

Ngoài ra, nhiều thuốc mới như obinutuzumab, dapirolizumab pegol và telitacicept cũng đang được nghiên cứu. Mỗi loại thuốc tác động lên một cơ chế sinh bệnh khác nhau của lupus ban đỏ, hứa hẹn mở rộng thêm lựa chọn điều trị trong tương lai (theo Kazusa Saegusa, 2025).

Mặc dù những loại thuốc này đã mang đến kết quả cải thiện đáng kể trên bệnh nhân lupus ban đỏ, nhưng có nhiều hạn chế kèm theo như:

• Tỷ lệ tái phát cao: Hơn 50% bệnh nhân tái phát sau điều trị, đặc biệt ở bệnh nhân lupus thận.
• Tác dụng phụ dài hạn: Corticosteroid gây loãng xương, đái tháo đường, tăng huyết áp; thuốc ức chế miễn dịch tăng nguy cơ nhiễm trùng và ung thư.
• Bệnh kháng trị: Một tỷ lệ đáng kể bệnh nhân không đáp ứng với phác đồ chuẩn, đặc biệt là lupus thận nặng.
• Không giải quyết được gốc rễ: Các thuốc hiện tại kiểm soát biểu hiện bệnh nhưng không phục hồi được “cơ chế dung nạp miễn dịch” đã bị mất.

Chính những hạn chế này tạo ra nhu cầu cấp thiết cho các liệu pháp mới và điều trị lupus ban đỏ bằng tế bào gốc đang được kỳ vọng là bước đột phá có thể giải quyết từ gốc rễ vấn đề này.

Một số lựa chọn điều trị lupus ban đỏ 

2. Điều trị Lupus ban đỏ bằng tế bào gốc có ưu điểm gì?

Điều trị lupus ban đỏ bằng tế bào gốc mang lại nhiều lợi ích, đặc biệt là đối với những bệnh nhân mắc bệnh nặng hoặc kháng thuốc, những người không đáp ứng với các phương pháp điều trị tiêu chuẩn. Các ưu điểm chính của liệu pháp tế bào gốc so với điều trị thông thường:

• Tái lập trình hệ miễn dịch: Nhằm vào gốc rễ của bệnh, khôi phục dung nạp miễn dịch (immune tolerance) thay vì chỉ ức chế phản ứng viêm.
• Tiềm năng lui bệnh lâu dài: Một số bệnh nhân đạt lui bệnh hoàn toàn và duy trì không cần thuốc trong nhiều năm – điều không thể đạt được với phác đồ thông thường.
• Phù hợp với bệnh kháng trị: Đặc biệt có giá trị đối với nhóm bệnh nhân không đáp ứng với ít nhất 2 liệu pháp ức chế miễn dịch.
• Phục hồi và tái tạo cơ quan: Không giống như các loại thuốc truyền thống chỉ điều trị triệu chứng, tế bào gốc có khả năng tái tạo và sửa chữa các mô bị tổn thương, chẳng hạn như cải thiện chức năng thận ở bệnh nhân viêm thận do lupus.
• Tác dụng đa cơ quan: Cải thiện đồng thời triệu chứng tại nhiều cơ quan như thận, da, khớp, máu , thay vì nhắm vào từng cơ quan riêng lẻ.
• Giảm sự phụ thuộc vào thuốc: Điều trị thành công có thể làm giảm nhu cầu sử dụng thuốc dài hạn như steroid, từ đó giảm các tác dụng phụ có hại liên quan đến tình trạng ức chế miễn dịch mãn tính.

Tế bào gốc có tác dụng đa cơ quan (thận, da, khớp…) trong điều trị lupus ban đỏ

3. Các loại tế bào gốc được nghiên cứu trong điều trị lupus ban đỏ

Trong những thập kỷ gần đây, cả các nghiên cứu tiền lâm sàng và thử nghiệm lâm sàng đều cho thấy kết quả đầy hứa hẹn từ các liệu pháp dựa trên tế bào để điều trị bệnh lupus ban đỏ hệ thống (SLE). Các liệu pháp tế bào được nghiên cứu rộng rãi nhất cho SLE là cấy ghép tế bào gốc tạo máu (HSCT) và liệu pháp tế bào gốc trung mô (MSC), với bằng chứng tích cực về khả lui bệnh lâu dài mà không cần sử dụng thuốc.

3.1. Ghép tế bào gốc tạo máu

Tế bào gốc tạo máu là phương pháp điều trị tế bào gốc lâu đời nhất trong SLE. Năm 2022, Hiệp hội Cấy ghép máu và tủy xương châu Âu (EBMT) đã công bố bản tóm tắt về cấy ghép tế bào gốc tạo máu (HSCT) để điều trị bệnh tự miễn. Theo báo cáo này, 112 bệnh nhân mắc SLE đã được đăng ký tại EBMT từ năm 1994 đến năm 2021. Nguyên lý của phương pháp này là sử dụng hóa trị liều cao để loại bỏ hệ miễn dịch bị rối loạn, sau đó ghép tế bào gốc tạo máu nhằm tái tạo một hệ miễn dịch mới có khả năng dung nạp miễn dịch tốt hơn và hạn chế phản ứng tự miễn.

Quy trình ghép tế bào gốc thường bao gồm việc thu thập tế bào từ máu ngoại vi của bệnh nhân, sau khi điều trị trước bằng yếu tố kích thích tạo cụm bạch cầu hạt (G-CSF) có hoặc không có cyclophosphamide. Trong giai đoạn huy động, các tế bào CD34+ được làm giàu trong máu ngoại vi và sau đó được thu thập thông qua phương pháp tách huyết tương. Sau đó, bệnh nhân trải qua hóa trị và ức chế miễn dịch trước khi sản phẩm tế bào CD34+ được làm giàu từ quá trình tách huyết tương được truyền lại (theo Lan T M Dao, 2024).

Các tế bào được sử dụng trong ghép tế bào gốc tạo máu (HSCT) có thể được lấy từ chính bệnh nhân (tự thân) hoặc từ người hiến tặng (đồng loài). Trên thực tế, ghép tế bào gốc tự thân thường được ưu tiên hơn so với ghép tế bào gốc đồng loài do tính an toàn cao hơn.

Tế bào gốc tạo máu là sản phẩm được nghiên cứu và thử nghiệm chuyên sâu nhất trong điều trị lupus ban đỏ

3.2. Ghép tế bào gốc trung mô

Tế bào gốc trung mô là hướng nghiên cứu đang được quan tâm nhiều trong điều trị lupus ban đỏ hệ thống hiện nay, đặc biệt cho lupus thận (lupus nephritis – LN). Các tế bào gốc trung mô thường được thu nhận từ tủy xương, dây rốn hoặc mô mỡ, sau đó được phân lập, nuôi cấy và truyền trở lại cơ thể người bệnh. Liệu pháp tế bào gốc trung mô không yêu cầu hóa trị liều cao trước khi truyền tế bào, nhờ đó giúp giảm đáng kể nguy cơ biến chứng liên quan đến điều trị. Đây được xem là một trong những ưu điểm khiến tế bào gốc trung mô trở thành lựa chọn tiềm năng trong nghiên cứu và hỗ trợ điều trị lupus ban đỏ hiện nay.

Tế bào gốc trung mô không tái tạo hệ miễn dịch như tế bào gốc tạo máu, mà hoạt động chủ yếu thông qua cơ chế điều hòa miễn dịch:

• Việc phân lập và mở rộng tế bào gốc trung mô không phức tạp.
• Tế bào gốc trung mô có khả năng di chuyển vào các mô bị tổn thương để sửa chữa chúng.
• Tế bào gốc trung mô có tính sinh miễn dịch thấp vì chúng không biểu hiện phức hợp tương thích mô chính (MHC)-II, các phân tử kích thích đồng thời, bao gồm B7-1, B7-2 và CD40. Do đó, chúng không được tế bào T nhận biết và không bị đào thải sau khi cấy ghép dị loại.
• Tăng tế bào T điều hòa (Tregs): Phục hồi cân bằng miễn dịch bị mất ở bệnh nhân lupus ban đỏ.
• Ức chế tế bào T và B tự phản ứng: Giảm sản xuất tự kháng thể kháng dsDNA và ANA.
• Ức chế con đường viêm: Giảm NF-κB, JAK/STAT, và Akt/GSK3β – các con đường tín hiệu chủ chốt trong viêm SLE.
• Bảo vệ cơ quan đích: Giảm xơ hóa thận, giảm protein niệu và cải thiện creatinine huyết thanh.

Tế bào gốc trung mô (MSC) là loại tế bào gốc đang được nghiên cứu ứng dụng trong điều trị SLE

4. Những nghiên cứu khoa học hiện nay về điều trị lupus ban đỏ bằng tế bào gốc

4.1. Tỷ lệ sống sót sau ghép tế bào gốc tạo máu

Thử nghiệm lớn nhất về tế bào gốc tạo máu tự thân trong điều trị lupus ban đỏ với 339 bệnh nhân đã ghi nhận tỷ lệ sống không bệnh đạt 50-66% sau 5 năm dù đã ngừng toàn bộ thuốc ức chế miễn dịch – con số đáng chú ý so với tiêu chuẩn điều trị hiện tại (theo Lan T M Dao, 2024).

Một nghiên cứu năm 2019 trên bệnh nhân mắc bệnh viêm thận lupus kháng thuốc cho thấy tỷ lệ sống sót trong 5 năm cao tới 91% (theo Xianghua Huang, 2019). Trong một nghiên cứu khác, tỷ lệ sống trong 7 năm được báo cáo là 64,7% ở những bệnh nhân được điều trị bằng tế bào gốc tạo máu (Hematopoietic stem cell – HSCs), cao hơn đáng kể so với các phương pháp điều trị thông thường (theo X-N Song, 2011).

Kết quả thử nghiệm của Leng và cộng sự (Xiao Mei Leng, 2017) cho thấy ở bệnh nhân lupus ban đỏ được điều trị bằng thuốc ức chế miễn dịch liều cao và ghép tế bào gốc máu ngoại vi tự thân, tỷ lệ sống còn tổng thể (overall survival – OS) trong 10 năm và tỷ lệ duy trì lui bệnh trong 10 năm đều là 86,0%. Tuy nhiên, trong hầu hết các nghiên cứu, tỷ lệ sống còn tổng thể và tỷ lệ sống không bệnh thấp hơn, lần lượt là 80% và 50%. Nhìn chung, những kết quả này cho thấy tế bào gốc tạo máu tự thân có thể cải thiện tỷ lệ sống còn tổng thể và tỷ lệ lui bệnh lâu dài ở bệnh nhân lupus ban đỏ (theo Maryam Zare Moghaddam, 2024).

4.2. Tế bào gốc trung mô trong điều trị lupus thận

Một thử nghiệm lâm sàng trên 40 bệnh nhân lupus ban đỏ hệ thống tại 4 trung tâm ở Trung Quốc (PMC4060570) đã đánh giá hiệu quả và độ an toàn của liệu pháp ghép tế bào gốc từ cuống rốn (UC-MSC) đồng loại (truyền tĩnh mạch ngày 0 và ngày 7). Kết quả cho thấy tỷ lệ sống sót toàn bộ đạt 92,5% (37/40 bệnh nhân), với 32,5% đạt đáp ứng lâm sàng hoàn toàn (MCR) và 27,5% đạt đáp ứng một phần (PCR). Đáng chú ý, nghiên cứu không ghi nhận biến chứng nguy hiểm nào liên quan đến quá trình ghép tế bào (theo Dandan Wang, 2014).

Nhóm nghiên cứu về tế bào gốc trung mô trong điều trị lupus thận (PMC8010225) tuyển chọn bệnh nhân để xác định thêm về tính an toàn và hiệu quả của việc cấy ghép UC-MSC đồng loại. Tất cả các ca cấy ghép tế bào gốc trung mô đều được thực hiện trên bệnh nhân lupus nặng và kháng thuốc. Bệnh nhân được theo dõi trong hơn 12 tháng, cho kết quả giảm đáng kể lượng protein niệu trong 24 giờ và cải thiện chỉ số đánh giá hoạt động bệnh lupus ban đỏ (SLEDAI).

Một nghiên cứu giai đoạn II tiếp theo, với thời gian theo dõi lên đến 4 năm (trung bình 27 tháng), đã chứng minh hồ sơ an toàn, với tỷ lệ sống còn tổng thể là 94%, khoảng 50% bệnh nhân đạt được và duy trì tình trạng thuyên giảm lâm sàng khi tái khám  sau 4 năm. Những nghiên cứu này cũng cho thấy không có sự khác biệt về hiệu quả lâm sàng giữa điều trị BM-MSC đồng loại và UC-MSC (theo Wenchao Li, 2021).

Thử nghiệm lâm sàng mở (open-label) trên 81 bệnh nhân lupus thận hoạt động kháng trị được ghép tế bào gốc trung mô từ tủy xương đồng loại ghi nhận 60,5% đã giảm bệnh hoàn toàn hoặc một phần trong 12 tháng, với cải thiện đáng kể protein niệu và creatinine. Tỷ lệ tái phát là 12,5% sau 6 tháng và 16,7% sau 12 tháng (theo Ana Neves, 2023).

4.3. Tính an toàn và hiệu quả của liệu pháp tế bào gốc trung mô trong điều trị lupus ban đỏ

Một tổng quan về tính an toàn và hiệu quả của liệu pháp tế bào gốc trung mô (MSC) trong điều trị lupus ban đỏ hệ thống (SLE) đã tổng hợp dữ liệu từ nhiều thử nghiệm lâm sàng, không ghi nhận biến cố bất lợi nghiêm trọng, trường hợp tử vong liên quan đến điều trị hoặc sự kiện hình thành khối u sau khi truyền tế bào gốc trung mô. MSC ức chế hiệu quả các yếu tố viêm như MCP-1 và HMGB-1 thông qua ức chế con đường NF-κB, JAK/STAT và Akt/GSK3β (theo Qian Yang, 2021).

Nhiều nghiên cứu và thử nghiệm lâm sàng trong điều trị lupus bằng tế bào gốc đem lại kết quả khả quan

5. Tiềm năng của liệu pháp điều trị lupus ban đỏ bằng tế bào gốc

Đánh giá liệu pháp điều trị lupus ban đỏ bằng tế bào gốc cho thấy tác dụng phụ tối thiểu, đồng thời làm tăng tỷ lệ sống sót của bệnh nhân và giảm hoạt động của bệnh. Một nghiên cứu đa trung tâm đánh giá tính an toàn và hiệu quả của liệu pháp tế bào gốc ở bệnh nhân lupus ban đỏ cho thấy tính an toàn và hiệu quả, đặc biệt nếu tế bào gốc được tiêm lại sáu tháng sau liệu trình đầu tiên. Điều thú vị là liệu pháp tế bào gốc đồng loài cho hiệu quả cải thiện tình trạng bệnh tốt hơn so với tế bào gốc tự thân. Điều này có thể là do rối loạn chức năng của tế bào gốc trung mô ở bệnh nhân SLE, cả về tăng sinh và điều hòa miễn dịch.

Cấy ghép tế bào gốc trung mô đã cải thiện đáng kể chức năng thận, bao gồm giảm viêm cầu thận, giảm bài tiết protein qua thận, giảm nồng độ creatinine huyết thanh, giảm nồng độ nitơ urê máu (BUN) và giảm nồng độ albumin. Mặt khác, tốc độ lọc cầu thận (GFR) được cải thiện. Sự thay đổi trong các thông số miễn dịch, bao gồm giảm kháng thể kháng dsDNA, đặc biệt là các isotype IgG gây bệnh, giảm nồng độ bổ thể C3 huyết thanh, tăng nhẹ thành phần bổ thể C4 được phát hiện sau cấy ghép tế bào gốc trung mô cho thấy sự cải thiện nhẹ về chức năng hệ thống miễn dịch (theo Maryam Zare Moghaddam, 2024).

Ngoài ra, hơn 100 thử nghiệm lâm sàng liên quan đến tế bào gốc trung mô trong điều trị bệnh tự miễn đã được đăng ký tại ClinicalTrials.gov, trong đó lupus ban đỏ và lupus thận là hai trong số các chỉ định được nghiên cứu tích cực nhất.

Nhiều nghiên cứu, thử nghiệm lâm sàng liên quan đến tế bào gốc trung mô trong điều trị lupus ban đỏ đã được đăng ký 

Một số hướng đột phá trong tương lai gần đang được nghiên cứu như:

• Tế bào gốc trung mô biến đổi gen: MSC được tăng cường bằng cách đưa thêm gen sản xuất các phân tử điều hòa miễn dịch, như IL-10, TGF-β hoặc các yếu tố ức chế tế bào T tự phản ứng, nhằm nâng cao hiệu quả điều trị so với MSC tự nhiên.
• Phối hợp tế bào gốc và liệu pháp miễn dịch: Nghiên cứu đang khám phá khả năng kết hợp tế bào gốc trung mô với các thuốc sinh học hoặc kết hợp CAR-T với liệu pháp kiểm soát điểm miễn dịch, nhằm tăng hiệu quả và giảm nguy cơ tái phát.

Mặc dù liệu pháp này có nhiều tiềm năng, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần vượt qua như:

• Chi phí và tiếp cận: Chi phí lưu trữ hoặc mở rộng số lượng tế bào gốc chiếm tỉ lệ không nhỏ. Việc sử dụng tế bào gốc đồng loại và tối ưu hóa sản xuất sẽ là chìa khóa mở rộng tiếp cận.
• Tỷ lệ tái phát: Mặc dù liệu pháp tế bào gốc trung mô đã cho thấy hiệu quả tích cực ở nhiều bệnh nhân lupus ban đỏ, tỷ lệ tái phát vẫn dao động khoảng 12-17% sau 6-12 tháng. Điều này cho thấy cần tiếp tục nghiên cứu và xác định tiêu chí chọn bệnh nhân tối ưu và phác đồ điều trị duy trì sau ghép.
• Thiếu thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng: Hầu hết bằng chứng hiện có đến từ các thử nghiệm mở, đơn nhóm có quy mô tương đối nhỏ. Do đó, vẫn cần các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với quy mô lớn để xác nhận chắc chắn hiệu quả và an toàn dài hạn.
• An toàn dài hạn: Một số nguy cơ tiềm ẩn vẫn cần được giám sát lâu dài, đặc biệt ở các trường hợp ghép tế bào gốc tạo máu đồng loại có nguy cơ xảy ra phản ứng thải ghép. Theo dõi dài hạn hàng năm là bắt buộc để đánh giá đầy đủ mức độ an toàn của phương pháp.

Điều trị lupus ban đỏ bằng tế bào gốc có nhiều tiềm năng và thách thức 

Điều trị lupus ban đỏ bằng tế bào gốc đang chuyển mình từ một khái niệm thử nghiệm trở thành thực tế lâm sàng đáng kể. Với những bằng chứng khoa học thuyết phục, liệu pháp tế bào gốc cho lupus hứa hẹn đem đến những kết quả điều trị đáng mong đợi. Trong tương lai không xa, khi các thử nghiệm lớn hoàn thành và chi phí điều trị được tối ưu hóa, tế bào gốc có thể trở thành lựa chọn điều trị tiêu chuẩn cho nhóm bệnh nhân lupus kháng trị, mang lại hy vọng thực sự về kết quả điều trị lâu dài cho hàng triệu người.

HỆ THỐNG Y TẾ CHUYÊN SÂU Y HỌC TÁI TẠO VÀ TRỊ LIỆU TẾ BÀO MESCELLS | MSC

• Hotline: 0866 022 097
• Địa chỉ: TT21, số 204 Nguyễn Tuân, phường Thanh Xuân, Hà Nội, Việt Nam.
• Fanpage: Viện Nghiên Cứu Ứng Dụng Công Nghệ Tế Bào Mescells

NGUỒN THAM KHẢO:

• Nguyen, Liem. 2024. “Current cell therapies for systemic lupus erythematosus.” PMC. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11386214/.
• Xianghua Huang. 2019. “Autologous Hematopoietic Stem Cell Transplantation for Refractory Lupus Nephritis.” PubMed. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30979713/.
• “Umbilical cord mesenchymal stem cell transplantation in active and refractory systemic lupus erythematosus: a multicenter clinical study.” n.d. PMC. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4060570/.