Bạch cầu lympho là gì? Phân loại và chức năng quan trọng

Bạch cầu lympho là những “chiến binh” chủ chốt của hệ miễn dịch, có nhiệm vụ nhận diện và tiêu diệt mầm bệnh như vi khuẩn, virus, ký sinh trùng và tế bào ung thư. Vậy chúng có nguồn gốc từ đâu? Quá trình hình thành như thế nào? Có đặc điểm và vai trò gì khác biệt so với các loại bạch cầu khác? Hãy cùng Mescells tìm hiểu qua bài viết sau đây.

1. Bạch cầu lympho là gì?

Bạch cầu lympho là một loại tế bào miễn dịch, chiếm khoảng 20-40% tế bào bạch cầu trong cơ thể, đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ cơ thể chống lại nhiễm trùng, virus và các tế bào bất thường.

Chúng được tạo ra từ tủy xương, có mặt trong hệ tuần hoàn, tập trung nhiều ở các cơ quan và mô bạch huyết trung tâm, chẳng hạn như lá lách, amidan và hạch bạch huyết. Nồng độ tế bào lympho thay đổi tùy thuộc vào tuổi tác, chủng tộc, giới tính, vị trí địa lý (sống ở vùng cao) và lối sống của con người.

Bạch cầu lympho là tế bào bạch cầu quan trọng trong cơ thể

2. Đặc điểm của bạch cầu lympho

Bạch cầu lympho có thể có kích thước và hình dạng khác nhau. Nhưng nhìn chung, chúng có một nhân lớn và một lượng nhỏ bào tương.

Dưới kính hiển vi, trong tiêu bản máu ngoại vi nhuộm Wright, tế bào lympho bình thường có nhân lớn, bắt màu đậm với rất ít hoặc không có bào tương ưa eosin. Trong điều kiện bình thường, nhân tế bào lympho thô ráp, có kích thước tương đương với hồng cầu (khoảng 7 μm đường kính). Một số tế bào lympho cho thấy vùng quanh nhân (hoặc quầng sáng) rõ ràng hoặc vùng nhỏ trong suốt ở một bên của nhân. Polyribosome là một đặc điểm nổi bật trong tế bào lympho và có thể quan sát bằng kính hiển vi điện tử. Ribosome tham gia vào quá trình tổng hợp protein, cho phép các tế bào này sản xuất một lượng lớn cytokine và immunoglobulin (theo Tark Ommi, 2022).

Trên công thức máu hoàn chỉnh, tỷ lệ tế bào lympho bình thường là từ 1500-4000/mm3 trong tổng số tế bào bạch cầu. Ở trẻ em, tỷ lệ này có thể tăng lên đến 7000/mm3. Số lượng bạch cầu lympho tăng hoặc giảm đều có thể là dấu hiệu của một trình trạng bệnh lý nghiêm trọng.

Cấu trúc của bạch cầu lympho

3. Nguồn gốc và quá trình hình thành bạch cầu lympho

3.1. Nguồn gốc

Các bạch cầu lympho đều phát triển từ cùng một tế bào gốc tạo máu đa năng tạo ra tất cả các tế bào máu, bao gồm hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu. Các tế bào gốc này chủ yếu nằm ở các mô tạo máu (gan ở thai nhi và tủy xương ở người trưởng thành).

Giai đoạn tiếp theo chúng biệt hóa thành tế bào tiền thân lymphoid chung (CLP), sau đó phát triển thành các dạng chuyên biệt hơn như tế bào tiền B, tế bào tiền T, và tiền thân của tế bào sát thủ tự nhiên (NK), trước khi trưởng thành thành tế bào B, tế bào T và tế bào NK trong các cơ quan lympho khác nhau (tủy xương, tuyến ức).

3.2. Quá trình hình thành

Các tế bào B tiền thân trong tủy xương và tiền thân của tế bào T di chuyển từ tủy xương đến tuyến ức và trải qua quá trình chọn lọc. Đó là quá trình chọn lọc dương tính và âm tính tự nhiên dựa trên sự biểu hiện của thụ thể kháng nguyên trên bề mặt tế bào lympho. Dẫn đến hầu hết các bạch cầu lympho chết trong cơ quan bạch huyết trung ương ngay sau khi chúng phát triển mà không bao giờ hoạt động (theo Immunobiology: The Immune System in Health and Disease Book, Chapter 7).

Một số tế bào lympho trải qua chọn lọc, sống sót, rời khỏi các cơ quan bạch huyết trung tâm và di chuyển qua đường máu đến các cơ quan bạch huyết ngoại vi (thứ cấp) – chủ yếu là các hạch bạch huyết, lá lách và các mô bạch huyết liên kết với biểu mô trong đường tiêu hóa, đường hô hấp và da. Tại đây diễn ra giai đoạn cuối cùng trong vòng đời của một tế bào lympho trưởng thành là tiếp xúc với kháng nguyên lạ, kích hoạt các bạch cầu lympho trở thành tế bào hiệu quả hoặc tế bào nhớ. Tế bào B hiệu quả sản sinh kháng thể được gọi là tế bào plasma. Tế bào T phát triển thành tế bào T gây độc, T điều hòa và T hỗ trợ thực hiện các chức năng và vai trò khác nhau. Một phần tế bào T và tế bào B phát triển thành tế bào nhớ để ghi nhớ mầm bệnh và kích hoạt cơ chế tấn công khi chúng xâm nhập trở lại (theo Reeba A. Omman, 2020).

Nguồn gốc và quá trình hình thành của bạch cầu lympho

4. Phân loại bạch cầu lympho

Có ba loại bạch cầu lympho, được gọi là tế bào T, tế bào B và tế bào sát thủ tự nhiên (NK cells).

4.1. Tế bào T

Tế bào T được đặt tên như vậy vì chúng được phát triển trong tuyến ức. Các tế bào này được phân biệt với các tế bào lympho khác bởi một phân tử thụ thể tế bào T chuyên biệt nằm trên bề mặt tế bào. Phân tử này rất quan trọng trong hệ miễn dịch vì nó nhận biết kháng nguyên và có khả năng liên kết với chúng.

Các tế bào lympho T được chia thành các loại chính:

• Tế bào T gây độc (T CD8+) tiêu diệt mục tiêu bằng cách giải phóng perforin, chất này sẽ chèn vào lớp màng lipid của tế bào đích và polymer hóa thành một kênh màng lớn, làm cho tế bào trở nên thấm nước và do đó tiêu diệt tế bào.
• Tế bào T hỗ trợ (T CD4+) điều chỉnh phản ứng miễn dịch bằng cách giải phóng cytokine.
• Tế bào T ức chế có chức năng điều hòa giảm cả phản ứng miễn dịch dịch thể và miễn dịch tế bào (theo David F. LaRosa, 2008).
• Tế bào T ghi nhớ có thời gian sống dài hơn so với các loại tế bào T khác và chúng có khả năng tăng nhanh chóng để tạo ra một lượng lớn các tế bào T hiệu ứng (effector) khi tiếp xúc lại với kháng nguyên.

4.2. Tế bào B

Tế bào B là một phần quan trọng của hệ miễn dịch. Những tế bào này được phân biệt với các tế bào lympho khác bởi một loại protein trên bề mặt được gọi là thụ thể tế bào B. Loại protein này chuyên nhận biết và liên kết với các kháng nguyên đặc hiệu.

Tế bào B được phân loại tiếp thành tế bào plasma và tế bào B nhớ.

• Tế bào B plasma sản sinh ra kháng thể liên kết với các tác nhân gây bệnh cũng như các tế bào bị nhiễm bệnh hoặc tế bào ung thư, đánh dấu chúng để tiêu diệt bằng cơ chế miễn dịch tế bào sau này.
• Tế bào B nhớ có chức năng ghi nhớ mọi kháng nguyên cụ thể đã gặp phải, để tạo ra phản ứng miễn dịch mạnh mẽ và nhanh chóng vào lần tiếp theo khi gặp lại cùng một tác nhân gây bệnh. Đây là nền tảng của miễn dịch thu được cũng như trụ cột cho hiệu quả của vắc-xin (theo Ignacio Sanz, 2019).

4.3. Tế bào NK

Tế bào sát thủ tự nhiên là các tế bào lympho có khả năng gây độc tế bào. Những tế bào này là một phần quan trọng của hệ thống miễn dịch vì chúng có thể nhận biết các tế bào bị nhiễm virus cũng như một số loại tế bào khối u và tiêu diệt chúng trước khi gây ra tổn thương.

Phân loại bạch cầu lympho

5. Chức năng của bạch cầu lympho

Bạch cầu lympho là “hàng rào phòng thủ” quan trọng, tham gia vào hệ miễn dịch thích ứng, bảo vệ cơ thể khỏi các tác nhân gây bệnh và ung thư. Chúng có các vị trí liên kết đặc hiệu cho phép chúng nhận biết và gắn kết với các kháng nguyên khác nhau và biệt hóa thành các tế bào hiệu quả có chức năng loại bỏ kháng nguyên.

Các tế bào bạch cầu lympho vừa thực hiện vai trò riêng, vừa tác động hỗ trợ lẫn nhau trong hoạt động chống lại các mầm bệnh.

Chúng kích hoạt và điều phối hệ miễn dịch thích ứng, nhận diện các tác nhân gây bệnh cụ thể và thực hiện các cuộc tấn công có mục tiêu, chủ yếu thông qua tế bào B sản xuất kháng thể cho miễn dịch dịch thể, tế bào T hỗ trợ CD4+ tiết ra cytokin để điều phối các tác nhân miễn dịch và tế bào T gây độc tế bào CD8+ (CTL) loại bỏ các tế bào bị nhiễm bệnh hoặc ác tính và điều hòa miễn dịch, cùng với tế bào diệt tự nhiên (NK) loại bỏ các tế bào bị nhiễm bệnh hoặc ung thư (theo Sarah Sabir, 2025).

Sau lần tiếp xúc đầu tiên, một số bạch cầu lympho giúp hệ miễn dịch ghi nhớ mầm bệnh đó, cho phép phản ứng miễn dịch thứ cấp diễn ra nhanh hơn, mạnh mẽ hơn và hiệu quả hơn, ngăn ngừa bệnh tái phát. Vai trò này được thực hiện bởi các tế bào lympho nhớ (bao gồm tế bào T nhớ và tế bào B nhớ).

Khác với hai loại tế bào trên, tế bào diệt tự nhiên (NK) đóng vai trò chủ chốt trong hệ miễn dịch bẩm sinh, có khả năng nhận diện và tiêu diệt nhanh chóng các tế bào bị nhiễm virus, tế bào tiền ung thư và tế bào ung thư ngay từ giai đoạn đầu, ngăn chặn sự lây lan, bằng cách tiết ra các chất gây chết tế bào (perforin, granzyme). Chúng cũng sản xuất cytokine (IFN-γ, TNF-α) để điều hòa phản ứng miễn dịch và hỗ trợ các tế bào khác như đại thực bào. Ngoài ra, tế bào NK cũng có khả năng ghi nhớ và phản ứng với các bệnh ở những lần tấn công tiếp theo.

Hoạt động của các bạch cầu lympho trong hệ miễn dịch

Bạch cầu lympho vừa có khả năng kích hoạt, vừa có thể điều hòa các phản ứng miễn dịch bẩm sinh và miễn dịch thích ứng, do đó, tương lai nghiên cứu của chúng rất hứa hẹn. Những tiến bộ trong phân tích bạch cầu lympho giúp chúng ta xây dựng nên nhiều phương pháp điều trị tiên tiến cho các rối loạn miễn dịch, ung thư và các bệnh hiểm nghèo. Hiện tại, đây cũng là nền tảng phát triển công nghệ sản xuất thuốc, vắc – xin, từ đó đem lại tiềm năng phát triển y học tái tạo và cá nhân hóa trong tương lai.