Tế bào lympho B là gì? Chức năng và ứng dụng trong y học hiện đại

Cùng với tế bào T, tế bào B (hay lympho B) đóng vai trò quan trọng trong hệ thống miễn dịch của cơ thể. Số lượng tế bào này tăng giảm bất thường là dấu hiệu cảnh báo một số bệnh lý nghiêm trọng. Vậy tế bào lympho B là gì? Hoạt động như thế nào và được ứng dụng ra sao? Hãy cùng Mescells tìm hiểu qua bài viết sau đây.

1. Tế bào lympho B là gì?

Tế bào lympho B (B lymphocyte) là một loại tế bào miễn dịch giữ vai trò tổng hợp kháng thể, đáp ứng với các kháng nguyên, giúp bảo vệ cơ thể khỏi các tác nhân gây hại. Các tế bào này được tạo ra trong tủy xương, lưu hành trong máu và mô bạch huyết. Chúng trải qua một số giai đoạn tăng sinh, biệt hóa và thực hiện chức năng.

Tế bào B có nguồn gốc từ tế bào gốc tạo máu 

2. Phân loại tế bào lympho B

Có hai loại tế bào lympho B chính là tế bào plasma và tế bào nhớ.

• Tế bào plasma: Có nhiệm vụ giải phóng kháng thể để đáp ứng với kháng nguyên. Mỗi tế bào plasma tạo ra kháng thể đặc hiệu với một kháng nguyên nhất định. Tế bào này có tuổi thọ ngắn hơn tế bào nhớ.
• Tế bào nhớ: Chúng có vai trò ghi nhớ các kháng nguyên cụ thể. Khi các kháng nguyên này xuất hiện trở lại, hệ thống miễn dịch có thể nhanh chóng tạo ra phản ứng chống lại. Đây là những tế bào giúp cho cơ thể có khả năng miễn dịch lâu dài với những nguồn truyền bệnh khác nhau.

Ngoài ra, dựa trên vị trí, kiểu hình bề mặt tế bào, tính đặc hiệu kháng nguyên và con đường hoạt hoá, tế bào B được chia thành nhiều phân nhóm như các tế bào B nang (FoB) hay BCc, các tế bào B chuyển tiếp, tế bào B vùng rìa (MZB), tế bào B1, tế bào B điều hòa… Các loại tế bào này đều tham gia phản ứng miễn dịch và thực hiện chức năng bảo vệ cơ thể khỏi nhiễm trùng (theo Ignacio Sanz, 2019).

Hai loại tế bào B chính là tế bào Plasma và tế bào nhớ 

3. Chức năng của tế bào lympho B

Tế bào lympho B là những tế bào điều hòa quan trọng trong hệ miễn dịch, sản sinh kháng thể và tế bào trình diện kháng nguyên, hỗ trợ các tế bào đơn nhân khác và tham gia các phản ứng miễn dịch dịch thể.

Các chức năng cụ thể của tế bào B như sau:

• Sản xuất kháng thể: Khi gặp kháng nguyên, tế bào B biệt hóa thành tế bào plasma, sản xuất hàng loạt kháng thể (IgG, IgM, IgA, IgE, IgD). Các protein này hoạt động độc lập hoặc kết hợp với bổ thể hoặc thực bào để vô hiệu hóa các tác nhân gây bệnh (theo Maite de la Morena, 2013).
• Miễn dịch ghi nhớ: Một phần tế bào B biến đổi thành tế bào nhớ. Khi cơ thể tái nhiễm bệnh, tế bào nhớ sẽ nhân lên nhanh chóng và sản xuất kháng thể ồ ạt, giúp cơ thể chống lại bệnh hiệu quả hơn.
• Trình diện kháng nguyên: Tế bào B có thể trình diện kháng nguyên cho tế bào T trợ giúp, phối hợp với các tế bào miễn dịch khác để tiêu diệt mầm bệnh.
• Điều hòa miễn dịch: Tế bào B giải phóng các cytokine điều hòa miễn dịch hỗ trợ chức năng miễn dịch của tế bào T và tế bào dendritic, đồng thời điều hòa quá trình hình thành mô bạch huyết, lành vết thương và đào thải mô cấy ghép (theo Sarah A. Althwaiqeb, 2024).

Chức năng của tế bào B trong cơ thể 

4. Ứng dụng và vai trò của tế bào B trong y học hiện đại

Tế bào B đóng vai trò quan trọng trong miễn dịch thích ứng, chủ yếu bằng cách sản xuất kháng thể để trung hòa mầm bệnh, nhưng cũng hoạt động như các tế bào trình diện kháng nguyên (APC) và tiết ra cytokine để điều chỉnh phản ứng miễn dịch, có khả năng chống nhiễm trùng, ngăn ngừa bệnh tự miễn và thậm chí tham gia vào miễn dịch ung thư. Một số ứng dụng chính của tế bào lympho B trong y học hiện đại:

4.1. Phát triển công nghệ sản xuất vắc-xin

Vắc-xin chứa kháng nguyên đã bị làm yếu hoặc bất hoạt được đưa vào cơ thể. Chúng kích hoạt tế bào B nhận diện kháng nguyên, sau đó phát triển thành tế bào plasma sản xuất hàng loạt kháng thể và tế bào B nhớ để bảo vệ cơ thể về sau, tạo ra miễn dịch chủ động và lâu dài.

4.2. Điều trị bệnh tự miễn

• Nhắm mục tiêu vào các tế bào B gây bệnh: Kháng thể đơn dòng (mAbs) cho thấy hiệu quả cao trong điều trị các bệnh ác tính tế bào B (như lymphoma) và bệnh tự miễn như đa xơ cứng, lupus ban đỏ hệ thống. Liệu pháp CAR-T chủ yếu hiệu quả với ung thư máu tế bào B (theo Zheng Zhang, 2023)
• Tế bào B điều hòa (Bregs): Việc xác định và khai thác các tế bào B sản sinh ra các cytokine chống viêm (như IL-10) mở ra những giải pháp mới để ngăn chặn phản ứng viêm tự miễn.

4.3. Liệu pháp điều trị ung thư

Tế bào B có thể trực tiếp tiêu diệt tế bào ung thư hoặc kích hoạt các tế bào miễn dịch khác thông qua cơ chế gây độc tế bào phụ thuộc kháng thể. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, các tế bào B điều hòa có thể giúp khối u “trốn tránh” hệ thống miễn dịch, do đó cần có các phương pháp để ngăn chặn chúng.

4.4. Suy giảm miễn dịch

Hiểu rõ chức năng tế bào B giúp chẩn đoán và quản lý các rối loạn suy giảm miễn dịch nguyên phát, trong đó quá trình sản xuất kháng thể bị suy giảm dẫn đến nhiễm trùng tái phát.

4.5. Chữa lành vết thương

Thông qua việc giải phóng cytokine, tế bào B có thể tác động tích cực đến quá trình phục hồi vết thương. Đã có các nghiên cứu tìm hiểu cách ứng dụng tế bào B trong điều trị các vết thương mạn tính như loét bàn chân do đái tháo đường.

Tế bào B là tiền đề của công nghệ sản xuất vắc-xin

5. Các bệnh lý liên quan đến tế bào B

5.1. Các bệnh suy giảm miễn dịch

• Suy giảm miễn dịch biến đổi thông thường (CVID): Các khiếm khuyết trong quá trình trưởng thành của tế bào B dẫn đến nhiễm trùng tái phát và nguy cơ mắc bệnh tự miễn cao hơn.
• Bệnh giảm tế bào máu tự miễn: Tế bào B thiếu hụt chức năng điều hoà sẽ phá hủy hồng cầu (AIHA) hoặc tiểu cầu (ITP).

5.2. Bệnh tự miễn

Những bệnh này xảy ra khi tế bào B tạo ra kháng thể miễn dịch tấn công các kháng nguyên của các tế bào khỏe mạnh trong cơ thể.

• Bệnh lupus ban đỏ hệ thống (SLE): Tế bào B sản xuất kháng thể chống lại các mô của chính cơ thể.
• Viêm khớp dạng thấp (RA): Tế bào B hỗ trợ quá trình viêm và sản sinh kháng thể tự miễn.
• Bệnh đa xơ cứng (MS): Tế bào B góp phần gây tổn thương thần kinh.
• Bệnh tiểu đường loại 1 (T1D): Tế bào B tham gia vào quá trình phá hủy các tế bào sản xuất insulin.
• Bệnh nhược cơ (Myasthenia Gravis – MG): Tế bào B sản sinh kháng thể làm suy giảm dẫn truyền tín hiệu thần kinh – cơ.

5.3. Ung thư

Một số bệnh ung thư có liên quan đến sự phát triển bất thường của tế bào lympho B, bao gồm:

• Bệnh bạch cầu cấp dòng lympho B
• Bệnh bạch cầu mạn dòng lympho B
• U lympho Hodgkin
• U lympho không Hodgkin
• Đa u tủy

Hoạt động bất thường của tế bào B gây ra nhiều bệnh lý khác nhau  

Tế bào lympho B là lá chắn bảo vệ nhưng đôi khi có thể gây nguy hại đối với sức khỏe con người. Việc hiểu rõ về cơ chế hoạt động và các yếu tố liên quan đến sự phát triển, tăng sinh, biệt hóa của tế bào B sẽ mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới, xây dựng các phương pháp điều trị tiềm năng. Đây cũng là nền móng cho sự phát triển của nhiều liệu pháp y học, đặc biệt là y học tế bào, miễn dịch và ung thư.