Tiềm năng ứng dụng điều trị bệnh tiểu đường bằng tế bào gốc

Tiểu đường đang là một trong những thách thức sức khỏe cộng đồng lớn nhất tại Việt Nam với khoảng 7 triệu người mắc và sẽ tiếp tục tăng nếu không có các biện pháp can thiệp hiệu quả. Đáng lo ngại hơn, phần lớn bệnh nhân chỉ được phát hiện khi bệnh đã tiến triển, kéo theo hàng loạt biến chứng nghiêm trọng.

Trong khi phương pháp điều trị hiện tại dựa vào việc thay thế insulin mà không thể khôi phục lại quá trình sản xuất insulin nội sinh, liệu pháp tái tạo dựa trên tế bào gốc mang lại một giải pháp thay thế mang tính đột phá bằng cách hướng đến việc thay thế chức năng của tế bào beta bị mất. Ở bài viết này, Mescells sẽ giới thiệu về các nghiên cứu khoa học và ứng dụng điều trị tiểu đường bằng tế bào gốc trong bối cảnh y học tái tạo trên thế giới cũng như tại Việt Nam.

1. Tổng quan về bệnh tiểu đường và các phương pháp điều trị truyền thống

1.1. Tiểu đường là bệnh lý gì?

Đái tháo đường hay tiểu đường là bệnh lý rối loạn chuyển hóa khiến lượng đường trong máu (glucose) cao hơn mức bình thường, xảy ra khi tuyến tụy không sản xuất đủ insulin hoặc khi cơ thể không thể sử dụng insulin do chính nó sản xuất một cách hiệu quả. Nếu người bị tiểu đường kiểm soát được lượng đường trong máu và thường xuyên theo dõi tốt thì chắc chắn lượng đường sẽ nằm trong mức an toàn gần như người bình thường.

Tiểu đường là bệnh lý rối loạn chuyển hóa lượng đường trong máu

Hiện nay tiểu đường được phân loại thành 3 nhóm chính:

• Tiểu đường type 1: Nguyên nhân do hệ miễn dịch của cơ thể tấn công tế bào beta của đảo tụy. Hậu quả là tuyến tụy không tạo ra insulin, khiến đường huyết tăng cao không kiểm soát. Nhóm này thường gặp ở trẻ em và thanh niên, chiếm 5-10% tổng số ca bệnh.
• Tiểu đường type 2: Nguyên nhân do tình trạng kháng insulin (cơ thể không sử dụng insulin hiệu quả) kết hợp với tụy giảm sản xuất insulin dần. Tình trạng này liên quan đến lối sống (béo phì, ít vận động), thường gặp ở người trên 45 tuổi, nhưng ngày càng phổ biến ở người trẻ. Tiểu đường type 2 chiếm 90-95% ca bệnh.
• Tiểu đường thai kỳ: Được phát hiện lần đầu khi mang thai (thường ở tuần 24-28 qua nghiệm pháp dung nạp glucose). Nguyên nhân do hormone thai kỳ gây kháng insulin tạm thời, 90% trường hợp sẽ tự khỏi sau sinh, nhưng 50% trường hợp sẽ phát triển thành tiểu đường type 2 sau 5-10 năm nếu không kiểm soát cân nặng và lối sống.

1.2. Phương pháp điều trị bệnh tiểu đường

Các phương pháp điều trị tiểu đường truyền thống tập trung vào kiểm soát đường huyết thông qua kết hợp thay đổi lối sống (ăn kiêng, tập luyện), thuốc uống, tiêm insulin và tự theo dõi đường huyết. Mục tiêu là duy trì đường huyết ổn định, ngăn ngừa biến chứng cụ thể như sau:

Dinh dưỡng khoa học và vận động đều đặn

Đây là nền tảng trong kiểm soát bệnh tiểu đường, đặc biệt ở giai đoạn sớm hoặc tiền đái tháo đường. Chế độ ăn kiểm soát tinh bột, tăng chất xơ kết hợp với vận động đều đặn giúp cải thiện độ nhạy insulin và ổn định đường huyết. Phương pháp này an toàn, bền vững và có thể làm chậm hoặc ngăn tiến triển bệnh. Tuy nhiên, hiệu quả phụ thuộc lớn vào mức độ tuân thủ của người bệnh.

Một số phương pháp điều trị tiểu đường truyền thống

Sử dụng thuốc

• Thuốc uống: Các thuốc như metformin, sulfonylurea, DPP-4 inhibitors hay SGLT2 inhibitors được sử dụng phổ biến cho bệnh nhân tiểu đường type 2, giúp hạ đường huyết bằng nhiều cơ chế như giảm đề kháng insulin, chậm hấp thu glucose. Thuốc cho hiệu quả tốt nếu dùng đúng chỉ định và theo dõi chặt chẽ.
• Tiêm insulin: Là phương pháp bắt buộc cho tiểu đường type 1 và được chỉ định khi type 2 không kiểm soát tốt bằng thuốc uống. Việc bổ sung insulin giúp kiểm soát đường huyết nhanh và hiệu quả, giảm nguy cơ biến chứng cấp tính. Tuy nhiên, người bệnh cần được hướng dẫn kỹ về cách tiêm, theo dõi đường huyết và phòng ngừa hạ đường huyết. Đây là phương pháp đòi hỏi tuân thủ cao và theo dõi lâu dài.

Tự theo dõi đường huyết tại nhà

Các thiết bị như máy theo dõi đường huyết liên tục (CGM) hỗ trợ người bệnh tự kiểm tra đường huyết tại nhà để điều chỉnh lối sống và liều lượng thuốc kịp thời.

Kiểm soát cân nặng

Kiểm soát cân nặng là chiến lược then chốt trong điều trị tiểu đường, đặc biệt là tuýp 2. Giảm 5-10% trọng lượng cơ thể giúp cải thiện đáng kể đường huyết, giảm đề kháng insulin, giảm nguy cơ tim mạch và có thể đảo ngược tình trạng tiền tiểu đường.

Giữ tinh thần thư giãn

Căng thẳng kéo dài làm tăng hormone cortisol và adrenaline, từ đó làm tăng đường huyết và gây khó khăn trong kiểm soát bệnh. Người bệnh tiểu đường cũng dễ gặp lo âu, trầm cảm, dẫn đến giảm tuân thủ điều trị (ăn uống, dùng thuốc, tập luyện). Việc duy trì tâm lý ổn định, ngủ đủ giấc và có các hoạt động thư giãn giúp ổn định đường huyết tốt hơn và nâng cao hiệu quả điều trị tổng thể.

2. Tiềm năng điều trị tiểu đường bằng tế bào gốc

Nhiệm vụ chính của tế bào gốc là sửa chữa các tế bào bị hỏng bằng cách tạo ra các bản sao của chính chúng và các tế bào mới. Liệu pháp tế bào gốc áp dụng trong điều trị tiểu đường type 1 nhằm mục đích tái tạo các tế bào beta tuyến tụy chức năng, cho phép cơ thể khôi phục khả năng tự sản xuất insulin. Bệnh nhân tiểu đường được điều trị bằng tế bào gốc cần ít insulin và thuốc hơn vì cơ thể họ bắt đầu tự sản xuất insulin. Nếu được thực hiện sớm, có thể giúp bệnh nhân không còn phụ thuộc vào thuốc và insulin (1).

Tế bào gốc được kỳ vọng trong điều trị tiểu đường nhờ những đặc tính và vai trò của chúng

Đối với tiểu đường type 2, tế bào gốc được kỳ vọng nhờ tiềm năng biệt hóa thành nhiều loại tế bào chức năng, đặc tính ức chế miễn dịch và tác dụng chống viêm. Tế bào gốc trung mô (MSC) có thể khởi phát quá trình sản xuất insulin nội sinh và kích thích tái tạo tế bào beta tiểu đảo tụy. Trong điều kiện chọn lọc, MSC có thể biệt hóa thành tế bào sản xuất insulin (IPC) bằng cách biệt hóa có định hướng.

Tuy nhiên, MSC thực hiện hầu hết các đặc tính sửa chữa của chúng thông qua việc giải phóng một lượng lớn chất tiết bao gồm các túi ngoại bào (EVs), cytokine và vô số yếu tố tăng trưởng, bao gồm yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu, yếu tố tăng trưởng giống insulin, yếu tố tăng trưởng có nguồn gốc từ tiểu cầu và yếu tố tăng trưởng chuyển đổi-β, do đó kích thích sự tái tạo nội tại của tiểu đảo tụy và phục hồi chức năng tế bào beta.

MSC có thể làm giảm tình trạng kháng insulin ở các mô đích của insulin bằng cách tăng cường chức năng của chất vận chuyển glucose-4, quá trình phosphoryl hóa chất nền thụ thể insulin-1 và protein kinase-B, và ức chế sự hình thành phức hợp viêm protein thụ thể giống NOD-3 thông qua điều hòa miễn dịch (2).

Ngoài ra, ứng dụng ghép đồng loài tế bào gốc trung mô từ mô dây rốn cũng sẽ giúp cải thiện 2 biến chứng thường gặp của bệnh tiểu đường là vết loét lâu liền và tổn thương thần kinh ngoại biên.

3. Các nghiên cứu khoa học về ứng dụng tế bào gốc trong điều trị tiểu đường

Điều trị tiểu đường bằng tế bào gốc (đặc biệt là type 1 và type 2) đang là xu hướng đầy triển vọng, tập trung vào việc tái tạo tế bào beta đảo tụy sản xuất insulin và giảm kháng insulin. Mặc dù cho kết quả tích cực trong các thử nghiệm lâm sàng ban đầu về khả năng ổn định đường huyết, đây vẫn là phương pháp đang được nghiên cứu và theo dõi thêm.

Năm 2008, Estrada đã khởi xướng liệu pháp tế bào gốc trung mô có nguồn gốc từ tủy xương (BM-MSCs) tiên phong để điều trị bệnh tiểu đường type 2 (T2DM). Chiến lược này đã được chuyển từ các nghiên cứu tiền lâm sàng sang nghiên cứu lâm sàng. Các thử nghiệm lâm sàng giai đoạn đầu áp dụng MSC cho bệnh tiểu đường type 2 đã chứng minh tính an toàn và khả năng cải thiện mức đường huyết (lúc đói, sau ăn và hemoglobin A1c), giảm nhu cầu insulin và cải thiện tình trạng kháng insulin (2).

Hiệu quả điều trị tiểu đường bằng tế bào gốc đã được chứng minh bằng nhiều nghiên cứu

Kết quả thử nghiệm lâm sàng giai đoạn 1 đầu tiên trên người về phương pháp cấy ghép tự thân các tế bào đảo tụy có nguồn gốc từ tế bào gốc đa năng cảm ứng hóa học để điều trị bệnh tiểu đường type 1 đã được công bố vào ngày 25-9-2024. Bệnh nhân là một phụ nữ 25 tuổi, đã duy trì được tình trạng không cần insulin bắt đầu từ 75 ngày sau khi cấy ghép và vẫn không cần insulin trong suốt thời gian theo dõi 1 năm, với mức HbA1c giảm từ 7,57% lúc ban đầu xuống 5,37% vào ngày thứ 120.

Bước đột phá này càng đáng mừng hơn khi hiện nay chỉ có khoảng 20% bệnh nhân trưởng thành mắc tiểu đường type 1 đạt được mục tiêu HbA1c của Hiệp hội Tiểu đường Hoa Kỳ. Tuy nhiên, nghiên cứu với chỉ số n=1 này vẫn có những hạn chế và lưu ý. Bệnh nhân đã sử dụng thuốc ức chế miễn dịch do từng ghép gan trước đó, do đó không thể đưa ra kết luận về phản ứng tự miễn dịch tiềm tàng. Ngoài ra, tác dụng lâu dài của ca cấy ghép này sau 1 năm vẫn cần được theo dõi (3).

Một thử nghiệm lâm sàng ở Brazil với sự tham gia của 21 bệnh nhân trưởng thành mắc tiểu đường type 1 cho thấy truyền tế bào gốc có thể giúp kiểm soát bệnh, ít nhất là trong vài năm. Nghiên cứu cho thấy hầu hết bệnh nhân không cần dùng insulin trong khoảng ba năm rưỡi, trong đó có một bệnh nhân không cần insulin trong tám năm. Tuy nhiên, phương pháp điều trị này không hiệu quả với tất cả mọi người, vì một số bệnh nhân hầu như không thấy sự cải thiện nào (4).

4. Bối cảnh tế bào gốc tại Việt Nam

Trong những năm gần đây, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách quan trọng nhằm thúc đẩy phát triển khoa học – công nghệ và nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe nhân dân.

Trong đó, Nghị quyết số 57-NQ/TW (ban hành ngày 22/12/2024) xác định khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là động lực đột phá cho phát triển nhanh và bền vững.

Đặc biệt, ngày 12/6/2025, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1131/QĐ-TTg phê duyệt Danh mục công nghệ chiến lược quốc gia, trong đó liệu pháp tế bào – bao gồm tế bào gốc và tế bào miễn dịch – được xác định là một trong 11 nhóm công nghệ mũi nhọn. Đây là cơ sở quan trọng thúc đẩy các đơn vị y tế đầu tư bài bản, tiếp nhận và từng bước làm chủ công nghệ tế bào tiên tiến.

Ngày 6/10/2025, tại Viện Pasteur TP. Hồ Chí Minh, Cục Khoa học Công nghệ và Đào tạo (Bộ Y tế) tổ chức hội thảo “Xây dựng Tiêu chuẩn Quốc gia đối với tế bào và sản phẩm từ tế bào sử dụng trong nghiên cứu”. Đây là tín hiệu tốt trong bối cảnh phát triển và ứng dụng tế bào gốc trong điều trị bệnh lý, bao gồm liệu pháp điều trị tiểu đường bằng tế bào gốc.

Trong bối cảnh đó, Hệ thống Y tế chuyên sâu Y học tái tạo & Trị liệu tế bào Mescells tập trung vào nghiên cứu, đào tạo, sản xuất và ứng dụng các giải pháp tế bào trong điều trị bệnh lý cơ xương khớp và nội khoa. Đơn vị tiếp nhận chuyển giao công nghệ từ Nhật Bản, đồng thời đầu tư hệ thống phòng LAB đạt chuẩn GMP-WHO, đảm bảo các yêu cầu nghiêm ngặt về quy trình xử lý và nuôi cấy tế bào.

Đại diện Mescells tại buổi ký kết hợp tác với Bệnh viện Đại học Y Dược – Đại học Quốc gia Hà Nội (ĐHQGHN) (cơ sở Linh Đàm)

Tháng 1/2026, Mescells hợp tác với Mt Fuji GX Holdings để tiếp nhận công nghệ sản xuất tế bào gốc và tế bào miễn dịch, với mục tiêu từng bước làm chủ quy trình theo tiêu chuẩn quốc tế, song song với việc đẩy mạnh nghiên cứu lâm sàng nhằm đánh giá tính an toàn và hiệu quả. Đến tháng 3/2026, đơn vị tiếp tục ký kết hợp tác toàn diện với Bệnh viện Đại học Y Dược (cơ sở Linh Đàm) trong các hoạt động nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng tế bào gốc trung mô, góp phần thúc đẩy mô hình hợp tác công – tư và đưa công nghệ vào thực tiễn điều trị.

Như vậy, trong bối cảnh được Đảng và Nhà nước quan tâm, ban hành nhiều chủ trương, liệu pháp tế bào gốc sẽ ngày càng được phát triển theo những quy chuẩn và hành lang pháp lý rõ ràng. Mescells hiểu rõ trách nhiệm của mình trong việc xây dựng và phát triển nền y học tái tạo nước nhà, đồng thời sẵn sàng ứng dụng công nghệ mới vào điều trị, vì một nền y học tái tạo Việt Nam bài bản phát triển theo tiêu chuẩn quốc tế.

Những tiến bộ trong nghiên cứu khoa học đang cho thấy điều trị tiểu đường bằng tế bào gốc dần trở thành hướng tiếp cận tiềm năng, với mục tiêu tái tạo chức năng tuyến tụy và phục hồi khả năng sản xuất insulin tự nhiên, từ đó cải thiện đáng kể chất lượng sống cho người bệnh. Tuy nhiên, việc ứng dụng phương pháp này cần dựa trên bằng chứng khoa học chặt chẽ, được kiểm chứng qua các thử nghiệm lâm sàng nghiêm ngặt và tuân thủ khung pháp lý, từ đó đảm bảo tính an toàn, hiệu quả và khả năng triển khai rộng rãi trong thực tiễn.

NGUỒN THAM KHẢO

• (1): Kumar, Dinesh. 2025. “First-ever stem cell therapy restores insulin independence in type 1 diabetes: A medical milestone.” PMC. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12305139/.
• (2): Ning Yang. 2024. “Stem cell therapy for type-2 diabetes: keeping the pedal to the metal to deliver translation to the clinic.” Taylor & Francis Online. https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14712598.2024.2422358#d1e162.
• (3): “Stem-cell therapy for diabetes: the hope continues.” 2024. The Lancet Diabetes & Endocrinology. https://www.thelancet.com/journals/landia/article/PIIS2213-8587(24)00314-0/fulltext.
• (4): “World’s first: stem cell therapy reverses diabetes.” 2024. PMC. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11662597/#Sec5.

HỆ THỐNG Y TẾ CHUYÊN SÂU Y HỌC TÁI TẠO VÀ TRỊ LIỆU TẾ BÀO MESCELLS | MSC

• Hotline: 0866 022 097
• Địa chỉ: TT21, số 204 Nguyễn Tuân, phường Thanh Xuân, Hà Nội, Việt Nam.
• Fanpage: Viện Nghiên Cứu Ứng Dụng Công Nghệ Tế Bào Mescells