Các bệnh về hệ miễn dịch: Phân loại, nhận biết và cách tăng cường sức khỏe miễn dịch

Hệ miễn dịch đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sức khỏe và bảo vệ cơ thể trước những tác nhân có khả năng gây bệnh. Tuy nhiên, sự mất cân bằng trong hoạt động miễn dịch có thể dẫn đến nhiều vấn đề như suy giảm khả năng chống nhiễm trùng, dị ứng hoặc rối loạn tự miễn. Vậy hiện nay có các bệnh về hệ miễn dịch nào thường gặp, dấu hiệu nhận biết ra sao và cần làm gì để chăm sóc hệ miễn dịch hiệu quả? Hãy cùng Mescells tìm hiểu chi tiết trong bài viết dưới đây.

1. Hệ miễn dịch là gì?

Hệ miễn dịch là hệ thống bảo vệ cơ thể trước các tác nhân gây hại như vi khuẩn, virus, nấm và ký sinh trùng. Hệ thống này gồm các tế bào miễn dịch, mô, cơ quan và các phân tử như kháng thể.

Hệ miễn dịch có hai thành phần chính:

• Miễn dịch bẩm sinh: Là hàng rào bảo vệ có sẵn, giúp cơ thể phản ứng nhanh với các tác nhân gây bệnh.
• Miễn dịch thích ứng: Có khả năng nhận diện tác nhân cụ thể và ghi nhớ chúng, giúp cơ thể phản ứng hiệu quả hơn khi tiếp xúc lại.

Bên cạnh chức năng bảo vệ cơ thể trước các tác nhân gây bệnh, hệ miễn dịch còn tham gia nhận diện, loại bỏ tế bào bất thường và duy trì hoạt động ổn định của các cơ quan. Nếu hệ thống này bị suy giảm hoặc phản ứng sai lệch, cơ thể có thể gặp tình trạng nhiễm trùng tái diễn, dị ứng hoặc mắc các bệnh tự miễn. Do đó, việc tìm hiểu về hệ miễn dịch giúp mỗi người nhận biết sớm những bất thường và chủ động chăm sóc sức khỏe tốt hơn.

Các cơ quan của hệ miễn dịch trong cơ thể người 

2. Các bệnh về hệ miễn dịch phổ biến

Các bệnh về hệ miễn dịch xảy ra khi hệ thống bảo vệ cơ thể bị suy giảm hoặc hoạt động bất thường. Tùy vào cơ chế gây bệnh, các bệnh này thường được chia thành ba nhóm chính.

2.1. Bệnh suy giảm miễn dịch

Suy giảm miễn dịch là tình trạng hệ miễn dịch bị thiếu hụt hoặc suy giảm chức năng, khiến cơ thể giảm khả năng chống lại các tác nhân gây bệnh, từ đó dễ mắc nhiễm trùng hoặc nhiễm trùng tái diễn. Bệnh được chia thành hai nhóm chính:

• Suy giảm miễn dịch nguyên phát: Do khiếm khuyết di truyền ảnh hưởng đến sự phát triển hoặc chức năng của hệ miễn dịch. Bệnh thường xuất hiện từ nhỏ, nhưng một số trường hợp có thể được phát hiện khi trưởng thành.
• Suy giảm miễn dịch thứ phát: Hình thành do các nguyên nhân khác như nhiễm HIV, sử dụng thuốc ức chế miễn dịch hoặc corticosteroid kéo dài, hóa trị, suy dinh dưỡng, cắt lách, tuổi cao hoặc một số bệnh mạn tính.

Việc xác định nguyên nhân và phân loại suy giảm miễn dịch giúp bác sĩ lựa chọn phương pháp điều trị, kiểm soát nhiễm trùng và chăm sóc phù hợp cho từng người bệnh.

Sự thiếu hụt và rối loạn phát triển tế bào miễn dịch 

2.2. Bệnh tự miễn

Bệnh tự miễn xảy ra khi hệ miễn dịch nhận diện nhầm các tế bào, mô khỏe mạnh của cơ thể là tác nhân gây hại và tấn công chúng.

Một số bệnh tự miễn phổ biến gồm:

• Lupus ban đỏ hệ thống: Có thể gây tổn thương da, khớp, thận và nhiều cơ quan khác.
• Viêm khớp dạng thấp: Gây viêm, đau và cứng khớp.
• Đái tháo đường type 1: Hệ miễn dịch phá hủy các tế bào beta sản xuất insulin ở tuyến tụy.
• Viêm tuyến giáp Hashimoto: Hệ miễn dịch tấn công tuyến giáp, có thể dẫn đến suy giáp.

Minh họa sự thiếu hụt hoặc rối loạn chức năng của các tế bào miễn dịch và kháng thể

2.3. Bệnh dị ứng

Bệnh dị ứng xảy ra khi hệ miễn dịch phản ứng quá mức với các chất thường vô hại như phấn hoa, bụi, lông động vật hoặc một số loại thực phẩm.

Các bệnh dị ứng thường gặp gồm:

• Viêm mũi dị ứng: Gây hắt hơi, ngứa mũi, chảy nước mũi.
• Hen phế quản dị ứng: Có thể gây ho, khò khè và khó thở.
• Mề đay: Xuất hiện các nốt sẩn phù, ngứa trên da. Có thể do dị ứng hoặc nguyên nhân khác; dạng kéo dài cần được bác sĩ đánh giá.
• Dị ứng thực phẩm: Có thể gây nổi mẩn, sưng môi, buồn nôn, nôn hoặc phản ứng nghiêm trọng như sốc phản vệ.

Cơ chế phản ứng dị ứng của hệ miễn dịch 

Nhìn chung, mỗi nhóm bệnh có cơ chế và biểu hiện khác nhau. Nhận biết đúng các dấu hiệu bất thường sẽ giúp người bệnh chủ động thăm khám và được hướng dẫn điều trị phù hợp.

2.4. Bệnh tự viêm

Bệnh tự viêm là nhóm bệnh xảy ra khi hệ miễn dịch bẩm sinh bị kích hoạt quá mức hoặc mất kiểm soát, dẫn đến tình trạng viêm bất thường trong cơ thể, ngay cả khi không có nhiễm trùng. Một số trường hợp có liên quan đến đột biến gen ảnh hưởng đến quá trình điều hòa phản ứng viêm.

Khác với bệnh tự miễn (chủ yếu liên quan đến hệ miễn dịch thích ứng), bệnh tự viêm thường liên quan đến hoạt động bất thường của các tế bào miễn dịch bẩm sinh như bạch cầu trung tính, đại thực bào.

Một số bệnh tự viêm thường gặp gồm:

• Sốt Địa Trung Hải gia đình (FMF): Là bệnh tự viêm di truyền, đặc trưng bởi các đợt sốt xuất hiện đột ngột và tái diễn, thường đi kèm đau bụng, đau ngực hoặc sưng đau khớp do các phản ứng viêm. 
• Hội chứng TRAPS: Gây các đợt sốt kéo dài, đau cơ, đau khớp và phát ban.
• Hội chứng CAPS: Nhóm bệnh viêm tự phát liên quan đến đột biến gen NLRP3, có thể gây sốt, phát ban và đau khớp.
• Hội chứng PFAPA: Đặc trưng bởi các đợt sốt định kỳ, viêm họng, loét áp-tơ miệng và sưng hạch cổ.

Các bệnh tự viêm có thể xuất hiện từ thời thơ ấu hoặc ở tuổi trưởng thành. Người bệnh thường có những đợt viêm tái diễn, sốt không rõ nguyên nhân và các triệu chứng tại da, khớp hoặc nhiều cơ quan khác. Việc chẩn đoán cần kết hợp biểu hiện lâm sàng, xét nghiệm đánh giá tình trạng viêm và xét nghiệm di truyền trong những trường hợp phù hợp.

Một số biểu hiện ngoài da của bệnh sốt Địa Trung Hải gia đình

3. Dấu hiệu cảnh báo rối loạn hệ miễn dịch

Rối loạn hệ miễn dịch có thể khiến cơ thể dễ bị nhiễm trùng, phản ứng quá mức với các tác nhân bên ngoài hoặc tự tấn công các mô khỏe mạnh. Tùy từng bệnh, người mắc có thể xuất hiện những dấu hiệu sau:

• Nhiễm trùng thường xuyên: Viêm xoang, viêm phổi hoặc các bệnh nhiễm trùng tái diễn, kéo dài và khó điều trị.
• Dị ứng tái phát: Thường xuyên hắt hơi, ngứa, nổi mề đay hoặc phát ban khi tiếp xúc với dị nguyên (chất gây dị ứng).
• Đau và sưng khớp: Khớp đau, cứng vào buổi sáng hoặc sưng kéo dài, có thể liên quan đến bệnh tự miễn.
• Mệt mỏi kéo dài: Cơ thể thường xuyên uể oải, thiếu năng lượng dù đã nghỉ ngơi.
• Da xuất hiện bất thường: Nhiễm trùng da hoặc áp xe tái diễn, phát ban dai dẳng, tổn thương da lặp lại nhiều lần không rõ nguyên nhân.
• Rối loạn tiêu hóa kéo dài: Đau bụng, tiêu chảy hoặc các triệu chứng tiêu hóa tái phát có thể gặp trong một số bệnh tự miễn liên quan đến đường ruột.

Tuy nhiên, các dấu hiệu trên không đủ để khẳng định một người bị rối loạn hệ miễn dịch vì chúng cũng có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác. Người bệnh cần đi khám để được chẩn đoán chính xác và điều trị hiệu quả.

Phát ban và nổi mề đay do phản ứng dị ứng là dấu hiệu nhận biết các bệnh về hệ miễn dịch

Đặc biệt, bạn nên đến cơ sở y tế nếu tình trạng nhiễm trùng tái diễn, triệu chứng kéo dài, không đáp ứng điều trị hoặc xuất hiện nhiều dấu hiệu bất thường cùng lúc. Nếu có khó thở đột ngột, sưng lưỡi hoặc cổ họng, choáng ngất sau khi tiếp xúc với dị nguyên, cần cấp cứu ngay vì có thể là phản vệ. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo giúp bác sĩ xác định nguyên nhân và lựa chọn phương pháp chẩn đoán phù hợp.

4. Các bệnh về hệ miễn dịch được chẩn đoán như thế nào?

Để chẩn đoán các bệnh về hệ miễn dịch, bác sĩ sẽ dựa vào triệu chứng, tiền sử bệnh và kết quả xét nghiệm. Tùy từng trường hợp, người bệnh có thể được chỉ định các phương pháp sau:

• Khám lâm sàng: Đánh giá các triệu chứng như nhiễm trùng tái diễn, dị ứng, đau khớp, phát ban và tiền sử bệnh của gia đình.
• Xét nghiệm máu: Tổng phân tích tế bào máu ngoại vi và công thức bạch cầu (bao gồm số lượng lympho bào).
• Xét nghiệm kháng thể: Đo nồng độ immunoglobulin và đáp ứng kháng thể sau tiêm vaccine để hỗ trợ phát hiện một số tình trạng suy giảm miễn dịch.
• Xét nghiệm tự kháng thể: Hỗ trợ chẩn đoán các bệnh tự miễn như lupus ban đỏ hệ thống hoặc viêm khớp dạng thấp.
• Xét nghiệm dị ứng: Có thể thực hiện test da hoặc xét nghiệm IgE đặc hiệu khi nghi ngờ dị ứng.
• Xét nghiệm chuyên sâu: Trong trường hợp cần thiết, bác sĩ có thể chỉ định đánh giá tế bào miễn dịch, hệ thống bổ thể hoặc xét nghiệm di truyền.
• Xét nghiệm theo cơ quan nghi ngờ: Tùy bệnh lý nghi ngờ, bác sĩ có thể chỉ định thêm các xét nghiệm đặc hiệu, ví dụ đo TSH và kháng thể kháng TPO (anti-TPO) khi nghi ngờ viêm tuyến giáp Hashimoto.

Không phải người bệnh nào cũng cần thực hiện tất cả các xét nghiệm trên. Bác sĩ sẽ lựa chọn phương pháp phù hợp với triệu chứng và bệnh lý nghi ngờ. Kết quả xét nghiệm cần được đánh giá kết hợp với tình trạng lâm sàng để đưa ra chẩn đoán chính xác. Phát hiện sớm và chẩn đoán đúng nguyên nhân giúp người bệnh được điều trị phù hợp, kiểm soát triệu chứng và hạn chế nguy cơ biến chứng.

Kỹ thuật viên đưa mẫu máu vào hệ thống xét nghiệm để phục vụ phân tích và hỗ trợ chẩn đoán bệnh 

5. Cách củng cố hệ miễn dịch của cơ thể

Để duy trì hệ miễn dịch khỏe mạnh, cơ thể cần được cung cấp đầy đủ dinh dưỡng, nghỉ ngơi hợp lý và vận động thường xuyên. Dưới đây là những cách đơn giản bạn có thể áp dụng hằng ngày.

Xây dựng chế độ ăn uống cân bằng

Bổ sung đa dạng rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, trứng, cá và các thực phẩm giàu protein. Những thực phẩm này cung cấp vitamin, khoáng chất và dưỡng chất cần thiết cho hoạt động của tế bào miễn dịch.

Tập thể dục thường xuyên

Đi bộ, đạp xe hoặc tập luyện phù hợp giúp cải thiện sức khỏe tổng thể. Người trưởng thành nên có ít nhất 150 phút vận động cường độ vừa mỗi tuần.

Ngủ đủ giấc

Ngủ đủ giúp cơ thể phục hồi và hỗ trợ hoạt động bình thường của hệ miễn dịch. Người trưởng thành thường cần ngủ ít nhất 7 giờ mỗi đêm, đồng thời duy trì giờ ngủ ổn định.

Chế độ ăn cân bằng hỗ trợ sức khỏe miễn dịch 

Kiểm soát căng thẳng

Căng thẳng kéo dài có thể ảnh hưởng đến sức khỏe và hoạt động miễn dịch. Bạn có thể thư giãn bằng cách hít thở sâu, thiền, đi bộ hoặc dành thời gian cho các hoạt động yêu thích.

Tiêm chủng và giữ vệ sinh

Tiêm vaccine theo khuyến cáo, rửa tay thường xuyên và bảo đảm an toàn thực phẩm giúp giảm nguy cơ mắc các bệnh truyền nhiễm. Người bị suy giảm miễn dịch nên hỏi bác sĩ về loại vaccine phù hợp.

Hạn chế các thói quen có hại

Không hút thuốc, tránh khói thuốc và hạn chế rượu bia giúp bảo vệ sức khỏe. Không tự ý sử dụng thuốc hoặc thực phẩm bổ sung với mục đích tăng cường miễn dịch khi chưa có hướng dẫn chuyên môn.

Tập thể dục thường xuyên để duy trì sức khỏe 

Không có phương pháp nào giúp tăng cường miễn dịch ngay lập tức hoặc phòng ngừa mọi bệnh tật. Nếu bạn thường xuyên nhiễm trùng hoặc có dấu hiệu nghi ngờ rối loạn miễn dịch, hãy đi khám để được đánh giá và điều trị phù hợp.

Các bệnh về hệ miễn dịch có thể ảnh hưởng đến sức khỏe theo nhiều cách khác nhau, từ tình trạng suy giảm miễn dịch, bệnh tự miễn đến các bệnh dị ứng. Việc nhận biết sớm dấu hiệu bất thường, thăm khám và chẩn đoán đúng nguyên nhân giúp người bệnh được điều trị kịp thời. Bên cạnh đó, duy trì chế độ ăn uống cân bằng, ngủ đủ giấc, tập thể dục thường xuyên và tiêm chủng đúng khuyến cáo là những cách thiết thực để bảo vệ sức khỏe miễn dịch. Hãy chủ động tìm hiểu kiến thức y khoa và xây dựng lối sống lành mạnh để chăm sóc sức khỏe mỗi ngày.

HỆ THỐNG Y TẾ CHUYÊN SÂU Y HỌC TÁI TẠO VÀ TRỊ LIỆU TẾ BÀO MESCELLS | MSC

• Hotline: 0866 022 097
• Địa chỉ: TT21, số 204 Nguyễn Tuân, phường Thanh Xuân, Hà Nội, Việt Nam.
• Fanpage: Viện Nghiên Cứu Ứng Dụng Công Nghệ Tế Bào Mescells

NGUỒN THAM KHẢO:

• Primary immunodeficiency and autoimmunity: A comprehensive review. (2019). Journal of Autoimmunity. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30795880/ 
• Autoimmunity in Primary Immunodeficiencies (PID). (2023). Clinical Reviews in Allergy & Immunology. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35648371/ 
• Laboratory diagnosis of primary immunodeficiencies. (2014). Clinical Reviews in Allergy & Immunology. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24569953/