Viêm là gì? Nguyên nhân, dấu hiệu và cách phòng ngừa hiệu quả

Viêm là phản ứng quen thuộc mà ai trong chúng ta cũng từng trải qua. Đằng sau những dấu hiệu như sưng đỏ ở vết trầy nơi đầu gối hay cổ họng rát bỏng mỗi khi thời tiết thay đổi là phản ứng viêm, một cơ chế mà y học hiện đại đặc biệt quan tâm vì nó liên quan mật thiết đến sức khỏe của mỗi người. Vậy viêm là gì? Vì sao hiểu đúng về viêm lại quan trọng đến vậy? Hãy cùng Mescells tìm hiểu chi tiết trong bài viết dưới đây.

1. Tìm hiểu viêm là gì?

Viêm (inflammation) là phản ứng miễn dịch tự nhiên của cơ thể nhằm chống lại các tác nhân gây hại, bao gồm mầm bệnh, tế bào bị tổn thương và chất kích thích. Mục tiêu của viêm là loại bỏ nguyên nhân gây tổn thương và mở đường cho quá trình lành thương, kích hoạt quá trình tự phục hồi mô. Nhưng tình trạng viêm xảy ra khi không có tổn thương hoặc tác nhân xâm nhập có thể gây hại cho các bộ phận khỏe mạnh của cơ thể và gây ra một loạt các bệnh mạn tính.

Viêm là một phản ứng miễn dịch tự nhiên của cơ thể chuẩn bị cho quá trình lành thương

2. Phân loại phản ứng viêm

Cách phân loại phổ biến nhất dựa vào thời gian diễn tiến của phản ứng viêm. Theo đó, viêm được chia thành hai loại chính là viêm cấp tính và viêm mạn tính, được thể hiện chi tiết trong bảng dưới đây [1]:

Ngoài ra, có một số cách phân loại viêm khác theo nguyên nhân gồm viêm nhiễm trùng (do vi khuẩn, virus, nấm, ký sinh trùng) và viêm không nhiễm trùng (do chấn thương, hóa chất, dị ứng, tự miễn, rối loạn chuyển hóa…), hoặc theo vị trí như viêm da, viêm họng, viêm phổi, viêm khớp, viêm gân, viêm gan, viêm ruột…

3. Nguyên nhân nào gây ra viêm?

Viêm cấp tính thường xuất hiện khi cơ thể phản ứng nhanh trước một tổn thương hoặc tác nhân có hại. Những nguyên nhân thường gặp có thể kể đến như chấn thương (vết cắt, vết trầy xước, bong gân và gãy xương), nhiễm trùng do virus, vi khuẩn và nấm, hoặc tiếp xúc với hóa chất, độc tố và các chất gây kích ứng. Một số tình trạng viêm cấp tính thường gặp là viêm ruột thừa, viêm xoang hay nhiễm trùng đường tiêu hóa.

Viêm phổi do virus là một dạng viêm cấp tính

Ngược lại, viêm mạn tính thường là kết quả của sự cộng hưởng của nhiều yếu tố, đặc biệt là môi trường và lối sống, chẳng hạn như:

• Rối loạn tự miễn dịch: Là những bệnh lý trong đó hệ miễn dịch nhầm lẫn tấn công các mô khỏe mạnh của chính cơ thể, gây viêm kéo dài. Nguyên nhân thường liên quan đến sự kết hợp của yếu tố di truyền và các yếu tố môi trường.
• Các yếu tố lối sống: Thiếu vận động, ngủ không đủ giấc, hút thuốc và uống nhiều rượu bia.
• Ăn uống: Tiêu thụ nhiều thực phẩm chế biến sẵn, đường và chất béo không lành mạnh.
• Các tác nhân gây căng thẳng môi trường: Tiếp xúc lâu dài với ô nhiễm, hóa chất độc hại hoặc căng thẳng mạn tính.
• Các vấn đề sức khỏe: Béo phì và mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột (rối loạn hệ vi sinh).
• Tuổi tác: Quá trình lão hóa tự nhiên cũng làm gia tăng mức độ viêm mạn tính.

4. Viêm thường liên quan đến những bệnh lý nào?

Viêm là điểm chung của nhiều bệnh lý khác nhau. Theo Cleveland Clinic, viêm mạn tính tham gia vào cơ chế bệnh sinh của các nhóm bệnh lý nghiêm trọng sau [2]:

• Bệnh tự miễn: lupus ban đỏ hệ thống, viêm khớp dạng thấp, vảy nến, viêm cột sống dính khớp
• Bệnh tim mạch: Tình trạng viêm thúc đẩy xơ vữa động mạch, bệnh tim, tăng huyết áp
• Bệnh chuyển hóa: đái tháo đường type 2, hội chứng chuyển hóa
• Bệnh tiêu hóa: Các bệnh viêm ruột mạn tính (IBD) gồm bệnh Crohn và viêm loét đại tràng, cùng các bệnh tiêu hóa có yếu tố viêm khác như viêm loét dạ dày, viêm túi thừa.
• Bệnh hô hấp: hen phế quản, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), viêm xoang mạn tính và viêm phổi
• Bệnh thần kinh thoái hóa: Alzheimer, Parkinson
• Sức khỏe tâm thần: phản ứng viêm được cho là có liên quan đến bệnh lý lo âu, trầm cảm
• Một số loại ung thư

Ở hệ cơ xương khớp, viêm là yếu tố trung tâm của các bệnh như viêm khớp dạng thấp, viêm gân, viêm khớp cùng chậu,… – những tình trạng mà người bệnh thường nhận biết qua đau, sưng và cứng khớp.

>>> Tìm hiểu thêm: Điều trị viêm khớp dạng thấp bằng tế bào gốc: Triển vọng từ y học tái tạo

Viêm là yếu tố trung tâm của nhiều bệnh lý cơ xương khớp

5. Phản ứng viêm diễn ra như thế nào?

Phản ứng viêm giống như một chiến dịch ứng phó khẩn cấp được điều phối rất tinh vi, bao gồm các giai đoạn chính như sau:

• Tổn thương mô và phát hiện ban đầu: Khi một chấn thương vật lý hoặc nhiễm trùng vượt qua hàng rào bảo vệ của cơ thể, các tế bào bị tổn thương và các tế bào miễn dịch tại chỗ, đặc biệt là tế bào mast sẽ phát hiện ra tác hại và kích hoạt các tín hiệu báo động hóa học ngay lập tức.
• Giải phóng các chất trung gian hóa học: Tế bào mast giải phóng các phân tử tín hiệu như histamine, bradykinin và prostaglandin.
• Giãn mạch và tăng tính thấm: Histamine kích thích các mạch máu cục bộ giãn ra (giãn mạch) và làm cho thành mao mạch dễ thấm hơn. Lưu lượng máu tăng lên này gây ra hiện tượng ấm và đỏ, trong khi dịch rò rỉ tạo thành dịch tiết trong mô, gây sưng cục bộ.
• Sự huy động các tế bào thực bào: Dòng máu dồi dào và các tín hiệu hóa học thu hút các tế bào bạch cầu gọi là tế bào thực bào (như bạch cầu trung tính và đại thực bào) đến vị trí đó. Các tế bào này thực hiện quá trình thực bào, nuốt chửng và tiêu diệt các tác nhân gây bệnh, các hạt lạ và mảnh vụn tế bào.
• Quá trình chữa lành và phục hồi: Sưng tấy và áp lực kích thích các đầu dây thần kinh gần đó, gây đau. Khi tác nhân gây hại hoặc mầm bệnh được loại bỏ hoàn toàn, các tín hiệu viêm sẽ dừng lại và quá trình sửa chữa và tái tạo mô bắt đầu.

Các tế bào miễn dịch tại vị trí tổn thương phát hiện và kích hoạt phản ứng viêm

6. Các dấu hiệu thường gặp của viêm

6.1. Dấu hiệu của viêm cấp tính

Các dấu hiệu chính bao gồm:

• Sưng: vùng viêm phồng lên do dịch và tế bào miễn dịch tích tụ.
• Nóng: da vùng viêm ấm hơn xung quanh do máu đến nhiều.
• Đỏ: mạch máu giãn nở làm da đỏ hoặc sậm màu hơn.
• Đau hoặc căng tức: do các chất trung gian hóa học kích thích thần kinh.
• Giảm chức năng: khó cử động hoặc không sử dụng được vùng bị viêm như bình thường.

Ở viêm bề mặt (da, khớp…), các dấu hiệu này thường dễ nhận thấy. Đôi khi viêm cấp tính còn đi kèm sốt và mệt mỏi, đây là dấu hiệu cho thấy hệ miễn dịch đang làm việc. Mức độ đau trong viêm có thể khác nhau tùy nguyên nhân và vị trí, nếu cơn đau tăng nhanh hoặc dữ dội bất thường, người bệnh nên được thăm khám sớm.

6.2. Dấu hiệu của viêm mạn tính

Viêm mạn tính khó nhận biết hơn vì biểu hiện thường kín đáo và thay đổi tùy từng người. Một số dấu hiệu có thể gặp gồm:

• Mệt mỏi kéo dài, khó ngủ hoặc mất ngủ.
• Đau hoặc cứng khớp; đau bụng hoặc đau ngực.
• Phát ban trên da, loét miệng.
• Rối loạn tiêu hóa như tiêu chảy, táo bón, trào ngược acid.
• Tăng hoặc giảm cân không rõ nguyên nhân.
• Hay mắc các bệnh nhiễm trùng.
• Thay đổi tâm trạng như lo âu, trầm cảm.

Các triệu chứng này không đặc hiệu, tức là cũng có thể gặp ở nhiều bệnh lý khác, nên cần có sự đánh giá chuyên sâu từ đội ngũ y tế để xác định đúng viêm mãn tính.

Một số dấu hiệu thường gặp của viêm

7. Chẩn đoán khi bị viêm như thế nào?

Khi đã nắm rõ viêm là gì, cùng những nguyên nhân và bệnh lý thường gặp, sẽ giúp mỗi người chủ động hơn khi nhận biết các dấu hiệu bất thường. Tùy vào vị trí và mức độ viêm, bác sĩ có thể chỉ định các phương pháp chẩn đoán và điều trị khác nhau:

7.1. Khám lâm sàng

Khám lâm sàng là bước đầu tiên giúp bác sĩ đánh giá tình trạng viêm và định hướng nguyên nhân. Bên cạnh việc quan sát vùng tổn thương, bác sĩ sẽ khai thác thời điểm xuất hiện triệu chứng, diễn biến của bệnh, các yếu tố có thể liên quan như chấn thương, nhiễm trùng, thuốc đang sử dụng hoặc bệnh lý nền.

7.2. Xét nghiệm máu đánh giá viêm

• CRP (C-Reactive Protein): Protein do gan tổng hợp, tăng nhanh sau 6-12 giờ khi có tình trạng viêm hoặc nhiễm trùng. Giá trị bình thường dưới 5 mg/L; nếu tăng cao trên 100 mg/L, báo hiệu viêm nặng hoặc nhiễm trùng huyết, cần được bác sĩ đánh giá triệu chứng lâm sàng.
• Tốc độ lắng máu (ESR): Đo tốc độ lắng của hồng cầu trong 1 giờ; là chỉ số không đặc hiệu giúp phát hiện tình trạng viêm hoặc hoại tử mô.
• Công thức máu (WBC): Đo số lượng bạch cầu và tỷ lệ phần trăm các loại bạch cầu (như bạch cầu đa nhân trung tính) để đánh giá tình trạng nhiễm trùng hay phản ứng viêm.
• Procalcitonin (PCT): Xét nghiệm hỗ trợ đắc lực giúp nhận biết sớm tình trạng nhiễm trùng do vi khuẩn.

7.3. Chẩn đoán hình ảnh và thăm dò chuyên sâu

• Chụp X-quang, CT Scan, MRI: Giúp phát hiện các tổn thương thực thể tại cơ quan bị viêm (như đám mờ trong viêm phổi, tổn thương khớp hay viêm ruột).
• Nội soi hoặc sinh thiết: Áp dụng khi cần xác định chính xác vị trí và mức độ viêm ở các cơ quan như đường tiêu hóa, dạ dày hoặc đại tràng

Xét nghiệm máu là một trong những bước quan trọng để chẩn đoán viêm

8. Phương pháp điều trị viêm

Nguyên tắc chung là điều trị nguyên nhân, kiểm soát triệu chứng và bảo vệ chức năng của cơ quan bị ảnh hưởng. Không phải phản ứng viêm nào cũng cần điều trị. Các hướng xử trí thường gặp gồm [2]:

• Chăm sóc tại nhà với viêm cấp nhẹ: cho vùng tổn thương nghỉ ngơi, chườm lạnh khoảng 15-20 phút mỗi lần, lặp lại cách nhau vài giờ và chăm sóc vết thương đúng cách.
• Thuốc điều trị: thuốc kháng sinh, thuốc kháng virus hoặc thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs)…
• Corticosteroid: có thể được tiêm tại chỗ (khớp, cơ) hoặc dùng đường uống. Người bệnh cần dùng đúng chỉ dẫn và không tự ý ngừng thuốc đột ngột.
• Thuốc điều hòa miễn dịch và thuốc sinh học: dành cho các bệnh viêm tự miễn, do bác sĩ chuyên khoa chỉ định và theo dõi.
• Bổ sung dinh dưỡng: một số chất như omega-3, kẽm hay vài loại vitamin có thể hỗ trợ giảm viêm và sửa chữa mô, nhưng cần trao đổi với bác sĩ trước khi dùng.
• Vật lý trị liệu và phục hồi chức năng: đặc biệt quan trọng với viêm ở cơ, gân, khớp nhằm duy trì tầm vận động và sức mạnh cơ.

Lưu ý: không nên tự ý sử dụng thuốc mà phải tuân theo chỉ định của bác sĩ.

Bên cạnh các phương pháp thường quy, y học tái tạo đang mở ra một hướng tiếp cận mới đối với viêm và tổn thương mô kéo dài. Tế bào gốc trung mô có đặc tính điều hòa miễn dịch thông qua các yếu tố tiết ra (cytokine, chemokine, yếu tố tăng trưởng, túi ngoại bào) và cả tương tác trực tiếp với tế bào miễn dịch. Liệu pháp này đang được nghiên cứu trong nhiều bệnh lý như lupus ban đỏ hệ thống, bệnh Crohn hay bệnh mảnh ghép chống chủ. Tuy nhiên, đây vẫn là lĩnh vực đang phát triển, mọi ứng dụng lâm sàng đều cần do bác sĩ chỉ định, trong khuôn khổ pháp lý và đạo đức y học.

>>> Tìm hiểu thêm: Tiềm năng điều trị Lupus ban đỏ bằng tế bào gốc

Đối với tình trạng viêm cơ, gân, khớp, vật lý trị liệu là một trong những cách điều trị nhằm duy trì vận động và sức mạnh cơ

9. Vai trò của chế độ dinh dưỡng đối với viêm

Chế độ dinh dưỡng đóng vai trò cốt lõi trong việc kiểm soát viêm, hỗ trợ hệ miễn dịch và thúc đẩy quá trình phục hồi cơ thể. Cụ thể như sau [3]:

• Kiểm soát và giảm viêm: Thực phẩm lành mạnh giúp điều hòa phản ứng miễn dịch, từ đó giảm các ổ viêm mạn tính trong cơ thể.
• Thúc đẩy phục hồi: Cung cấp năng lượng và protein thiết yếu để tái tạo tế bào, làm lành nhanh các tổn thương mô do viêm.
• Tăng cường sức đề kháng: Các vitamin và khoáng chất bảo vệ cơ thể trước các tác nhân gây hại, góp phần hỗ trợ sức đề kháng.
• Ngăn ngừa viêm mãn tính: Chế độ ăn uống kém khoa học (nhiều đường, chất béo bão hòa) có thể kích hoạt hoặc làm nặng thêm tình trạng viêm.

Các loại thức ăn nên ưu tiên và loại nào nên hạn chế được trình bày cụ thể trong bảng dưới đây:

10. Làm thế nào để ngăn ngừa viêm?

Cách hiệu quả nhất để ngăn ngừa viêm mãn tính trong cơ thể là:

• Vận động đều đặn, vừa sức. Nên duy trì ít nhất 150 phút hoạt động thể lực cường độ vừa (như đi bộ nhanh) mỗi tuần. Vận động giúp giảm mỡ nội tạng và tạo ra môi trường kháng viêm sau mỗi buổi tập. Tuy nhiên, luyện tập cường độ rất cao kéo dài và không kiểm soát tốt có thể gây ra chấn thương, nhiễm trùng.
• Duy trì cân nặng hợp lý, đặc biệt hạn chế tích tụ mỡ vùng bụng vì mỡ nội tạng là một nguồn đáng kể của các chất gây viêm.
• Ăn uống cân bằng, ưu tiên thực phẩm tươi hoặc ít qua chế biến, tăng rau, trái cây, cá và ngũ cốc nguyên hạt; hạn chế thực phẩm siêu chế biến.
• Không hút thuốc và hạn chế rượu bia, vì cả hai đều là những yếu tố thúc đẩy viêm.
• Ngủ đủ và quản lý căng thẳng. Ngủ đều đặn, giữ nhịp sinh học ổn định và tìm cách giải tỏa stress (thể thao, thiền, trò chuyện, sở thích cá nhân), bởi căng thẳng kéo dài và rối loạn giấc ngủ đều liên quan đến viêm mãn tính.
• Bảo vệ bản thân trước tác nhân gây hại như rửa tay thường xuyên, vệ sinh răng miệng, tiêm chủng theo khuyến cáo, chăm sóc vết thương sạch sẽ, hạn chế tiếp xúc với bụi và hóa chất độc hại hoặc sử dụng đồ bảo hộ khi làm việc trong môi trường có nguy cơ.
• Kiểm soát bệnh nền và khám sức khỏe định kỳ, tuân thủ điều trị đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, tăng huyết áp hoặc bệnh tự miễn, không tự ý dùng hay ngừng thuốc chống viêm, đặc biệt là corticosteroid.

Bảo vệ bản thân trước các tác nhân gây hại là một trong những cách ngăn ngừa tình trạng viêm

Hiểu rõ viêm là gì giúp chúng ta nhìn nhận viêm đúng hơn, đây không phải mối nguy hại cần loại bỏ hoàn toàn mà là cách cơ thể tự bảo vệ và chữa lành. Phản ứng viêm cấp tính giúp cơ thể chống lại tác nhân gây hại và sửa chữa mô tổn thương, chỉ khi kéo dài hoặc mất kiểm soát thì mới trở thành vấn đề sức khỏe. Vì vậy, nhận biết sớm các dấu hiệu, thăm khám khi cần, duy trì ăn uống cân bằng, vận động đều đặn và kiểm soát tốt các bệnh nền là những bước thực tế mỗi người có thể bắt đầu ngay hôm nay.

Nếu bạn đang có những dấu hiệu sưng, đau, cứng kéo dài hoặc lo lắng về tình trạng viêm của mình, hãy chủ động trao đổi với bác sĩ chuyên khoa để được đánh giá và tư vấn phù hợp.

HỆ THỐNG Y TẾ CHUYÊN SÂU Y HỌC TÁI TẠO VÀ TRỊ LIỆU TẾ BÀO MESCELLS | MSC

• Hotline: 0866 022 097
• Địa chỉ: TT21, số 204 Nguyễn Tuân, phường Thanh Xuân, Hà Nội, Việt Nam.
• Fanpage: Viện Nghiên Cứu Ứng Dụng Công Nghệ Tế Bào Mescells

NGUỒN THAM KHẢO:

• Natalya Zotova, 2023, “Acute and Chronic Systemic Inflammation: Features and Differences in the Pathogenesis, and Integral Criteria for Verification and Differentiation”, PMC, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9862412/
• Medically reviewed, 2024, “Inflammation”, Cleveland Clinic, https://my.clevelandclinic.org/health/symptoms/21660-inflammation
• Heidi Godman, 2024, “Fighting inflammation with food”, Harvard Health Publishing, https://www.health.harvard.edu/nutrition/fighting-inflammation-with-food
• Michael Gleeson, 2011, “The anti-inflammatory effects of exercise: mechanisms and implications for the prevention and treatment of disease”, Nature Reviews Immunology, https://doi.org/10.1038/nri3041