Hoại tử và Apoptosis: Hai con đường dẫn đến cái chết của tế bào

Trong giải phẫu bệnh học, các bác sĩ có thể xác định phần nào nguyên nhân gây tổn thương của một mẫu mô chỉ bằng cách quan sát hình thái tế bào chết dưới kính hiển vi. Có thể tế bào bị sưng lên, màng tế bào vỡ ra, giải phóng toàn bộ vật chất bên trong, hoặc co lại rồi từ từ bị dọn dẹp sạch sẽ. Hai tình trạng này là điển hình của hoại tử và apoptosis, hai con đường có bản chất, cơ chế và hậu quả để lại hoàn toàn khác nhau. Cùng Mescells tìm hiểu rõ hơn trong bài viết dưới đây.

1. Hoại tử là gì?

Hoại tử (necrosis) là hình thức chết tế bào mang tính bệnh lý, xảy ra khi tế bào chịu tổn thương nghiêm trọng vượt quá khả năng thích nghi, thường gặp trong tình trạng thiếu máu cục bộ, nhiễm độc, chấn thương cơ học, nhiễm trùng nặng hoặc sốc nhiệt [1].

Về hình thái, tế bào hoại tử trải qua hiện tượng sưng phồng do mất khả năng kiểm soát dòng ion và nước qua màng, tiếp theo là màng tế bào bị vỡ và giải phóng toàn bộ thành phần nội bào ra khoảng gian bào xung quanh. Nhân tế bào cũng trải qua chuỗi biến đổi đặc trưng: co lại, phân mảnh rồi tan biến hoàn toàn. Chính việc giải phóng ồ ạt các thành phần nội bào ra môi trường xung quanh khiến hoại tử luôn đi kèm với phản ứng viêm cấp tính rõ rệt và thường xảy ra đồng loạt trên một cụm tế bào lân cận nhau (theo ổ) chứ không riêng lẻ từng tế bào.

Màng tế bào hoại tử vỡ ra và giải phóng toàn bộ các chất bên trong ra khoảng gian bào xung quanh 

2. Apoptosis là gì?

Hoại tử và apoptosis đều là hai quá trình chết tế bào, nhưng khác với hoại tử, apoptosis là một quá trình có trật tự, được lập trình sẵn, trong đó cơ thể loại bỏ một cách an toàn các tế bào cũ hoặc bị hư hại mà không gây hại cho các mô xung quanh.

Chúng còn có tên gọi khác là chết tế bào theo chương trình, là một quá trình chết tế bào mang tính sinh lý, được kiểm soát chặt chẽ về mặt di truyền và tiêu tốn năng lượng ATP trong suốt quá trình thực thi. Đây là cơ chế thiết yếu của cơ thể, đóng vai trò quan trọng trong quá trình phát triển phôi thai, duy trì cân bằng số lượng tế bào ở cơ thể trưởng thành, cũng như trong đáp ứng miễn dịch [2].

Về mặt cơ chế, apoptosis được thực thi thông qua một họ enzyme protease đặc biệt gọi là caspase, được kích hoạt qua hai con đường chính: con đường nội sinh (ty thể) và con đường ngoại sinh (các thụ thể). Về hình thái, tế bào apoptosis co nhỏ lại, chất nhiễm sắc cô đặc và dồn về sát màng nhân, màng tế bào vẫn giữ nguyên tính toàn vẹn, không bị vỡ. Cuối cùng, tế bào phân mảnh thành các thể apoptosis (apoptotic bodies) nhỏ, được đại thực bào xung quanh nhanh chóng nhận diện và thực bào gọn gàng mà không gây ra phản ứng viêm nào đáng kể [2].

Apoptosis là một quá trình mang tính sinh lý và diễn ra có trật tự 

3. Hoại tử và apoptosis khác nhau như thế nào?

Sự khác biệt giữa hoại tử và apoptosis được thể hiện trong bảng so sánh dưới đây:

Tiêu chí	Hoại tử (Necrosis)	Apoptosis
Bản chất	Bệnh lý, thụ động, ngoài ý muốn của tế bào	Sinh lý (hoặc bệnh lý), chủ động, được lập trình sẵn
Nguyên nhân	Gây ra bởi thiếu máu cục bộ, nhiễm trùng (vi khuẩn, nấm), độc tố hoặc chấn thương vật lý	Kích hoạt bởi tín hiệu nội bào hoặc ngoại bào (như qua thụ thể chết) phục vụ cho sự phát triển và cân bằng mô
Quá trình	Xảy ra khi tế bào chất và ty thể phồng lên gây ra phân giải tế bào hoặc vỡ màng tế bào	Liên quan đến sự co lại của tế bào chất, dẫn đến sự ngưng tụ của nhân tế bào
Hình thái tế bào	Sưng phồng (oncosis), màng tế bào vỡ	Tế bào teo nhỏ, màng tế bào phồng rộp nhưng còn nguyên vẹn
Hình thái nhân	Cô đặc, phân mảnh rồi tan biến (karyolysis)	Cô đặc chất nhiễm sắc, phân mảnh có trật tự
Hoạt động của các bào quan	Các bào quan sẽ phồng lên và phân rã khi tế bào hoại tử	Vẫn có thể hoạt động ngay cả sau khi tế bào chết theo chương trình
Phản ứng viêm	Có, thường rõ rệt do giải phóng thành phần bên trong tế bào	Không, vì các tế bào được thực bào gọn gàng trước khi vỡ
Phạm vi ảnh hưởng	Thường xảy ra theo cụm/ổ tế bào lân cận	Thường xảy ra rải rác ở từng tế bào riêng lẻ
Vai trò sinh học	Luôn mang tính bệnh lý, gây tổn thương mô	Cần thiết cho phát triển và cân bằng nội môi bình thường

Nguồn tổng hợp bảng so sánh: [1], [2], [3]

Hoại tử và apoptosis là hai con đường chết tế bào có nhiều điểm khác biệt gần như trái ngược 

4. Mối liên hệ giữa hoại tử và apoptosis

Dù thường được trình bày như hai phạm trù đối lập hoàn toàn, ranh giới giữa hoại tử và apoptosis trên thực tế không phải lúc nào cũng rạch ròi. Chúng vẫn có mối liên hệ sinh học chặt chẽ trong sinh lý bệnh học:

4.1. Hiện tượng hoại tử thứ phát

Khi tế bào trải qua quá trình apoptosis nhưng không được đại thực bào dọn dẹp kịp thời do số lượng tế bào chết quá nhiều hoặc hệ thống đại thực bào suy giảm chức năng, màng tế bào cuối cùng sẽ suy yếu và vỡ ra giống hệt một tế bào hoại tử thực thụ, giải phóng thành phần bên trong tế bào và kích hoạt phản ứng viêm vốn không xảy ra trong apoptosis bình thường [4].

Quá trình này được cho là góp phần vào cơ chế bệnh sinh của một số bệnh tự miễn, điển hình là lupus ban đỏ hệ thống, khi sự tích tụ tế bào hoại tử thứ phát kích hoạt phản ứng miễn dịch chống lại chính cơ thể.

Hiện tượng hoại tử của tế bào apoptosis có liên quan đến cơ chế bệnh sinh của một số bệnh tự miễn 

4.2. Cơ chế giao thoa (Necroptosis)

Y học hiện đại phát hiện ra hoại tử cũng có thể diễn ra theo con đường được điều hòa phân tử, gọi là hoại tử có kiểm soát (necroptosis). Đây là một hình thức chết tế bào mang hình thái giống hoại tử (sưng phồng, vỡ màng, gây viêm) nhưng lại được kiểm soát chặt chẽ về mặt di truyền giống như apoptosis, thông qua phức hợp protein RIPK1, RIPK3 và MLKL. Khi tín hiệu apoptosis (đặc biệt là enzyme caspase) bị chặn lại, tế bào có thể kích hoạt con đường necroptosis, tạo cầu nối giữa cái chết tế bào có chương trình và phản ứng viêm [5].

4.3. Cùng chung nguồn gốc tổn thương

Cả hai quá trình đều có sự tham gia cốt lõi của ty thể trong việc quyết định số phận tế bào. Trong một số mô chịu tổn thương thiếu máu, một phần tế bào chết theo kiểu apoptosis, phần bị tổn thương nặng hơn chết theo kiểu hoại tử.

Chính những phát hiện về mối quan hệ giữa hoại tử và apoptosis đã buộc giới khoa học phải nhìn nhận lại mô hình phân loại chết tế bào truyền thống: thay vì hai phạm trù tách biệt hoàn toàn, hoại tử và apoptosis giờ đây được xem là hai điểm cực trên một mạng lưới các con đường chết tế bào có thể chuyển đổi qua lại tùy theo bối cảnh sinh lý, mức năng lượng tế bào và sự hiện diện của các protein điều hòa then chốt.

Hoại tử có kiểm soát mang hình thái giống hoại tử thông thường nên khá khó khăn trong việc phân biệt

Hiểu rõ sự khác biệt giữa hoại tử và apoptosis không chỉ là kiến thức nền tảng của sinh học tế bào và giải phẫu bệnh, mà còn có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc trong y học, như phát triển các liệu pháp nhắm trúng đích vào từng con đường chết tế bào cụ thể trong điều trị ung thư, bệnh tự miễn hay tổn thương thiếu máu cục bộ. Với tốc độ nghiên cứu ngày càng phát triển, hy vọng trong tương lai không xa, những hiểu biết sâu sắc hơn về cơ chế chết tế bào sẽ tiếp tục mở ra nhiều liệu pháp đột phá, mang lại lợi ích thiết thực cho hàng triệu bệnh nhân trên toàn thế giới.

HỆ THỐNG Y TẾ CHUYÊN SÂU Y HỌC TÁI TẠO VÀ TRỊ LIỆU TẾ BÀO MESCELLS | MSC

• Hotline: 0866 022 097
• Địa chỉ: TT21, số 204 Nguyễn Tuân, phường Thanh Xuân, Hà Nội, Việt Nam.
• Fanpage: Viện Nghiên Cứu Ứng Dụng Công Nghệ Tế Bào Mescells

NGUỒN THAM KHẢO:

• Bakhramjon Vakhidjonovich Qochqarov, 2026, “Morphological Distinctions Between Cellular Injury, Necrosis and Apoptosis: Pathological Anatomy and Their Biological Significance”, American Journal of Applied Medical Science, https://advancedscienti.com/index.php/AJAMS/article/view/3832
• Mohd Mustafa, 2024, “Apoptosis: A Comprehensive Overview of Signaling Pathways, Morphological Changes, and Physiological Significance and Therapeutic Implications”, MDPI, https://www.mdpi.com/2073-4409/13/22/1838
• Azab Elsayed Azab, 2019, “Mechanisms of programmed cell death”, MedCrave Online, https://medcraveonline.com/JABB/mechanisms-of-programmed-cell-death.html
• Dmitri V. Krysko, 2008, “Apoptosis and necrosis: Detection, discrimination and phagocytosis”, Science Direct, https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1046202308000029
• Kunhou Yao, 2025, “RIPK1 in necroptosis and recent progress in related pharmaceutics. Frontiers in Immunology”, PMC, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11850271/