Tế bào Blast là gì? Đặc điểm, vai trò và ứng dụng trong y học

Một trong những dấu hiệu nhận biết các bệnh về máu là tỉ lệ của các tế bào blast (tế bào non) trong tủy xương hoặc máu ngoại vi. Mẫu xét nghiệm có từ 20% tế bào blast trở lên là dấu hiệu của nhiều dạng bệnh bạch cầu khác nhau. Vậy tế bào blast là gì? Chúng có đặc điểm và vai trò như thế nào trong cơ thể? Ứng dụng ra sao? Hãy cùng Mescells tìm hiểu trong bài viết dưới đây nhé.

1. Tế bào blast là gì?

Tế bào blast (Blast cell) là những tế bào chưa trưởng thành được tìm thấy trong tủy xương và máu, có khả năng biệt hóa thành nhiều loại tế bào máu khác nhau. Chúng thường có trong tủy xương, nơi chúng phân chia và biệt hóa thành các tế bào máu trưởng thành như hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu.

Hình ảnh mẫu tủy xương (A) và mẫu máu (B) chứa nhiều tế bào blast  

Sự xuất hiện của các tế bào blast bất thường hoặc nồng độ tế bào blast cực cao trong máu có thể là dấu hiệu của một số bệnh ung thư máu, chẳng hạn như bệnh bạch cầu cấp tính.

2. Đặc điểm và vai trò của tế bào blast

2.1. Đặc điểm của tế bào blast

Bản thân tế bào blast là tiền thân của tế bào bạch cầu hạt, và do đó có thể chứa các hạt hoặc các hạt hợp nhất. Kích thước của chúng khác nhau, có thể bị nhầm lẫn với tế bào lympho hoặc các tế bào tiền hồng cầu.

Dưới đây là 1 số đặc điểm để xác định tế bào blast:

• Có hạt nhân nổi bật, hình bầu dục, kích thước lớn, tỉ lệ hạt nhân/tế bào chất cao. Một số tế bào blast có thể có các hình dạng nhân khác và có đường viền nhân không đều
• Tế bào thể hiện cấu trúc nhiễm sắc thể nhân mịn, đều và đồng nhất.
• Nhân tế bào có thể chứa hạch nhân, nhưng sự hiện diện và số lượng của chúng có thể khác nhau. Hạch nhân trong các tế bào tiền thân dòng tủy thường sáng màu hơn so với chất nhiễm sắc xung quanh.
• Bào tương thường có màu xám nhạt đến xanh lam. Rất hiếm khi nó có tính kiềm mạnh như bào tương của tiền hồng cầu (theo Aristoteles Giagounidis, 2013).

2.2. Vai trò của tế bào blast

Tế bào blast là một phần của quá trình tạo máu, bắt đầu từ tế bào gốc tạo máu (HSC) đa năng trong tủy xương, biệt hóa thành các tế bào tiền thân sớm (progenitors) và sau đó thành các tế bào blast (Myeloblast, Lymphoblast, Megakaryoblast, Proerythroblast).

Quá trình hình thành và phát triển của tế bào blast

Các tế bào blast này trải qua nhiều lần phân chia và trưởng thành để hình thành các loại tế bào máu chuyên biệt như hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu, đóng vai trò quan trọng trong việc thay thế tế bào cũ và đáp ứng miễn dịch của cơ thể.

Các tế bào non phát triển chủ yếu ở tủy xương và lưu thông trong máu thường là các tế bào máu đã trưởng thành. Đó là lý do tại sao việc phát hiện tế bào blast trong kết quả xét nghiệm máu có thể là dấu hiệu của một vấn đề sức khỏe.

3. Tế bào blast trong các bệnh lý

Sự tăng sinh không kiểm soát của các tế bào blast trong tủy xương sẽ ức chế tế bào máu bình thường, dẫn đến hội chứng thiếu máu, nhiễm trùng, chảy máu và thâm nhiễm các cơ quan khác (gan, lách, hạch, thần kinh trung ương). Các bệnh lý do tế bào blast gây ra chủ yếu là các dạng bạch cầu cấp tính (Leukemia cấp) và mạn tính (cả dòng tủy – AML và dòng lympho – ALL) hoặc hội chứng rối loạn sinh tủy.

3.1. Bệnh bạch cầu cấp tính và mạn tính

Trong bệnh bạch cầu cấp tính, các tế bào ung thư phát triển nhân lên nhanh chóng và tích tụ trong tủy và máu. Xét nghiệm máu cho thấy hơn 20% tế bào máu là tế bào non (blast cells), nghĩa là chúng chưa trưởng thành nhưng đã thoát ra khỏi tủy xương quá sớm và không hoạt động, không lưu thông trong vòng tuần hoàn. Các tế bào blast này phân chia nhanh chóng và tạo ra nhiều bản sao khiến tủy xương khó sản sinh ra các tế bào bình thường mà cơ thể cần.

Bệnh bạch cầu mạn tính tiến triển chậm hơn, cơ thể vẫn sản xuất các tế bào hữu ích, trưởng thành. Trong xét nghiệm máu, ít hơn 20% tế bào là tế bào non (blast cells).

3.2. Bệnh bạch cầu lympho và bệnh bạch cầu dòng tủy

Bệnh bạch cầu dòng lympho ảnh hưởng đến các tế bào bạch huyết (tế bào lympho), hình thành tế bào bạch huyết hoặc mô bạch huyết – đóng vai trò tạo nên hệ thống miễn dịch ở người.

Bệnh bạch cầu dòng tủy xảy ra khi những thay đổi ảnh hưởng đến các tế bào tủy xương tạo ra các tế bào hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu.

3.3. Hội chứng rối loạn sinh tủy

Hội chứng loạn sản tủy (MDS) là một nhóm bệnh do tế bào gốc tạo máu bất thường, ảnh hưởng đến quá trình sản sinh tế bào máu mới trong tủy xương. Trong các bệnh này, tủy xương sản sinh ra các tế bào blast bất thường, không phát triển đúng cách và không có khả năng hoạt động.

Tế bào blast phát triển không kiểm soát gây ra các bệnh bạch cầu

Việc có từ 5-20% tế bào blast trong tủy xương là dấu hiệu của hội chứng loạn sản tủy (MDS). Khoảng 40-60% người mắc MDS sẽ tiến triển thành bệnh bạch cầu cấp tính dòng tủy (AML) (theo Ashkan Emadi, MD, PhD, 2023).

4.  Ứng dụng của tế bào blast trong y học

Tế bào blast chủ yếu ứng dụng trong chẩn đoán và phân loại các bệnh ung thư máu, xác định phương pháp điều trị và tiên lượng thông qua các kỹ thuật phân tích đặc điểm tế bào (dấu ấn bề mặt). Đồng thời đóng vai trò quan trọng trong việc theo dõi và đánh giá hiệu quả cấy ghép tế bào gốc, hoặc nghiên cứu các liệu pháp mới chống lại tình trạng kháng thuốc hóa trị.

4.1. Chẩn đoán, phân loại và tiên lượng điều trị các bệnh ung thư máu

• Chẩn đoán: Sự hiện diện của >20% tế bào blast trong tủy xương hoặc máu là tiêu chuẩn chẩn đoán các dạng bệnh bạch cầu cấp.
• Phân tích kiểu hình miễn dịch (Phương pháp đo tế bào dòng chảy): Xác định dòng tế bào cụ thể (tế bào B, tế bào T, tế bào tủy) của các tế bào blast, giúp lựa chọn phương pháp điều trị chính xác.
• Theo dõi hiệu quả điều trị: Số lượng tế bào blast giảm dần trong tủy xương khi điều trị thành công là dấu hiệu tích cực, cho thấy bệnh đáp ứng với phác đồ. Ngược lại, sự gia tăng tế bào non có thể báo hiệu nguy cơ tái phát.

4.2. Ứng dụng trong trị liệu và nghiên cứu

Để điều trị bệnh bạch cầu, người ta có thể sử dụng phương pháp ghép tế bào gốc để thay thế tủy xương bị bệnh bằng tủy xương khỏe mạnh. Trước khi ghép tế bào gốc, người bệnh sẽ được hóa trị hoặc xạ trị liều cao để tiêu diệt tủy xương bị bệnh. Sau đó, người bệnh được truyền tế bào gốc tạo máu giúp xây dựng lại tủy xương. Hiệu quả điều trị được đánh giá dựa trên phân tích và theo dõi các tế bào blast được tạo ra từ tủy xương mới này.

Việc phân tích, tìm hiểu lý do tại sao tế bào ung thư vẫn sống sót sau hóa trị giúp các nhà nghiên cứu phát triển các loại thuốc mới khắc phục được tình trạng kháng thuốc, từ đó xây dựngphác đồ điều trị hiệu quả hơn (theo Mark S Williams, 2021).

Phân tích tế bào blast là cần thiết trong điều trị ung thư

Về bản chất, tế bào blast vừa là dấu hiệu của bệnh (bệnh bạch cầu) vừa là mục tiêu điều trị, việc phân tích chúng rất quan trọng nhằm mang lại kết quả điều trị chính xác và cá nhân hơn.

Hiện nay, y học hiện đại đã đạt được tiến bộ vượt bậc trong việc kiểm soát và điều trị những bệnh do loại tế bào này gây ra, thông qua ghép tế bào gốc và các liệu pháp hóa trị liệu tiên tiến. Tại Việt Nam, lĩnh vực này cũng đạt được nhiều thành tựu y học đáng kể, đặc biệt là việc áp dụng thành công ghép tế bào gốc (từ người hiến, máu cuống rốn) và nhiều hướng nghiên cứu mới… mang lại hy vọng sống cho các bệnh nhân mắc bệnh hiểm nghèo.