Tế bào gốc và lão hóa: Tìm hiểu mối liên hệ và ứng dụng trong y học thẩm mỹ

Khi cơ thể dần già đi, khả năng tái tạo và phục hồi của các tế bào suy giảm đáng kể, dẫn đến nhiều vấn đề sức khỏe liên quan đến tuổi tác. Nghiên cứu về tế bào gốc và lão hóa cho thấy đây có thể là chìa khóa để làm chậm quá trình lão hóa, thậm chí đảo ngược một số tác động của thời gian lên cơ thể. Hiểu rõ mối liên hệ này không chỉ mở ra hướng điều trị mới mà còn giúp con người chủ động hơn trong việc bảo vệ sức khỏe và kéo dài tuổi thọ. Vậy lão hóa là gì? Mối liên hệ giữa tế bào gốc và lão hóa như thế nào? Ứng dụng chống lão hóa của tế bào gốc trong y học và thẩm mỹ ra sao? Hãy cùng Mescells tìm hiểu qua bài viết sau đây.

1. Lão hóa là gì?

Lão hoá là quá trình suy giảm tự nhiên các chức năng sinh lý và cấu trúc của cơ thể theo thời gian. Đây là một quy luật tất yếu diễn ra liên tục, ảnh hưởng đến mọi cơ quan từ hệ miễn dịch, xương khớp đến làn da.

Lão hóa là một trong những yếu tố rủi ro lớn nhất được biết đến đối với hầu hết các bệnh ở người. Năm 2023, nhà khoa học Carlos López-Otín và cộng sự đã cập nhật danh sách các “dấu hiệu đặc trưng” của lão hóa, bao gồm:

• Mất ổn định bộ gen.
• Suy giảm telomere.
• Biến đổi biểu sinh.
• Mất cân bằng protein.
• Rối loạn tự thực bào.
• Rối loạn cảm nhận chất dinh dưỡng.
• Rối loạn chức năng ty thể.
• Lão hóa tế bào.
• Cạn kiệt tế bào gốc.
• Thay đổi giao tiếp giữa các tế bào.
• Viêm mãn tính.
• Rối loạn hệ vi sinh vật.

Đây không phải những dấu hiệu độc lập, mà chúng có mối liên hệ chặt chẽ với nhau thông qua các cơ chế phân vùng không gian tế bào, duy trì cân bằng nội môi và phản ứng với stress sinh học, cùng tạo nên bức tranh toàn diện về quá trình cơ thể già đi ở cấp độ phân tử (theo Carlos López-Otín, 2023).

Lão hóa là quá trình trở nên già đi, dễ nhận biết nhất là những dấu hiệu lão hóa trên da   

2. Tế bào gốc là gì?

Tế bào gốc là những tế bào đặc biệt của cơ thể với khả năng tự đổi mới bằng cách tạo ra các bản sao của chính mình và biệt hóa thành nhiều loại tế bào chuyên biệt như tế bào da, tế bào máu, tế bào thần kinh hay tế bào cơ. Nhờ hai đặc tính quan trọng này, tế bào gốc được ví như “vật liệu xây dựng” nền tảng của cơ thể, đóng vai trò quan trọng trong quá trình hình thành, duy trì và phục hồi các mô, cơ quan bị tổn thương.

Trong cơ thể, tế bào gốc tồn tại ở nhiều vị trí khác nhau như tủy xương, mô mỡ, máu cuống rốn và một số cơ quan nội tạng. Chúng hoạt động như một hệ thống sửa chữa tự nhiên, liên tục bổ sung và thay thế các tế bào bị tổn thương hoặc chết đi theo thời gian.

Trong lĩnh vực chống lão hóa, tế bào gốc đang được nghiên cứu và ứng dụng như một giải pháp đột phá. Liệu pháp tế bào gốc được kỳ vọng có thể kích thích cơ thể tái tạo các mô bị lão hóa, phục hồi chức năng của cơ quan và làm chậm đồng hồ sinh học từ bên trong. Nhiều nghiên cứu lâm sàng hiện đại cho thấy việc bổ sung hoặc kích hoạt tế bào gốc có tiềm năng trong việc cải thiện chất lượng sống và kéo dài tuổi thọ khỏe mạnh cho con người.

Tế bào gốc đóng vai trò như một hệ thống sửa chữa nội bộ

3. Mối liên hệ giữa tế bào gốc và lão hóa

Mối liên hệ giữa tế bào gốc và lão hóa trở nên rõ ràng hơn khi chúng ta nhìn vào quá trình cơ thể già đi. Theo tuổi tác, số lượng tế bào gốc trong cơ thể giảm dần, chất lượng và khả năng hoạt động của chúng cũng suy yếu đáng kể. Đây chính là một trong những nguyên nhân cốt lõi dẫn đến các biểu hiện lão hóa như da nhăn nheo, cơ bắp suy giảm, xương khớp yếu và hệ miễn dịch kém hiệu quả.

Tế bào gốc trưởng thành đóng vai trò là nền tảng của khả năng tái tạo nội sinh, điều phối sự cân bằng mô thông qua các cơ chế tự đổi mới và sửa chữa năng động. Sự suy giảm đáng kể về mặt lâm sàng của các quần thể tế bào tiền thân này là dấu hiệu đặc trưng của bệnh sinh lão hóa ở người. Sự suy giảm liên quan đến tuổi tác cũng đi kèm với sự suy giảm dần dần của khả năng biệt hóa của tế bào gốc.

Quá trình lão hóa được đặc trưng bởi sự suy giảm chức năng của tế bào gốc và sự suy giảm tiềm năng tái tạo của cơ thể. Bảo tồn tính toàn vẹn và chức năng của tế bào gốc là rất quan trọng để giảm thiểu hiệu quả các biểu hiện bệnh lý của lão hóa và sự khởi phát của các bệnh liên quan đến tuổi tác. Các nghiên cứu tiền lâm sàng đã tiết lộ rằng các kiểu hình liên quan đến tuổi tác có thể được trì hoãn hoặc đảo ngược thông qua cấy ghép tế bào gốc trung mô mỡ của cá thể trẻ vào động vật già (theo Tao Wang, 2023).

Tế bào gốc và con đường dẫn đến lão hóa tế bào 

Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng về tế bào gốc chống lão hóa đã chứng minh rằng tiêm tĩnh mạch tế bào gốc trung mô đồng loại có thể cải thiện mức độ các chỉ số sinh học sức khỏe toàn thân và các thông số suy giảm miễn dịch ở bệnh nhân yếu ớt (theo Yi Liu, 2023). Tuy nhiên, cơ chế mà sự lão hóa tế bào gốc góp phần vào quá trình lão hóa của cơ thể vẫn chưa được làm rõ hoàn toàn.

Điều đáng lo ngại không chỉ là tế bào gốc suy yếu theo tuổi tác, mà là sự suy yếu đó kéo theo một phản ứng dây chuyền nguy hiểm, ngày càng tự củng cố và khó đảo ngược. Khi tế bào gốc không còn đủ sức tái tạo mô, các mô trong cơ thể bắt đầu tích tụ những tế bào già cỗi, hư hỏng nhưng không chịu chết đi, khoa học gọi chúng là tế bào lão hóa (senescent cells).

Những tế bào này tiết ra một hỗn hợp các chất gây viêm và tín hiệu độc hại, được gọi là SASP (Senescence-Associated Secretory Phenotype). Và chính SASP đó lại tấn công ngược lại tế bào gốc xung quanh, khiến chúng suy yếu thêm, tạo ra nhiều tế bào lão hóa hơn. Các tế bào lão hóa mới lại tiếp tục tiết ra SASP, tạo thành một vòng xoắn. Theo thời gian, quá trình này lan rộng từ mô này sang mô khác, từ cơ quan này đến cơ quan khác và dần biểu hiện thành các dấu hiệu chúng ta hay gọi là “già đi”.

Các yếu tố chính góp phần vào bộ máy lão hóa trong đó có sự cạn kiệt tế bào gốc 

4. Ứng dụng chống lão hóa của tế bào gốc trong y học và thẩm mỹ

4.1. Điều trị bệnh liên quan đến lão hóa trong y học tái tạo

Điều trị hội chứng suy nhược do lão hóa (Frailty)

Đây là lĩnh vực có số lượng thử nghiệm lâm sàng tế bào gốc nhiều nhất. Tế bào gốc trung mô tủy xương đồng loại (một liệu pháp tế bào có tên là Lomecel-B) do công ty Longeveron phát triển đã cho thấy hiệu quả lâm sàng ban đầu đầy hứa hẹn trong điều trị chứng suy nhược liên quan đến lão hóa.

Theo tổng quan năm 2023 của tiến sĩ Ricardo P. Garay (CNRS, Pháp) trên Frontiers in Aging, các thử nghiệm lâm sàng với tế bào gốc trung mô (MSC), đặc biệt là Lomecel-B và tế bào gốc dây rốn người (hUC-MSC), đã cho kết quả tích cực trong giai đoạn II về giảm triệu chứng suy nhược, cải thiện thể lực và chất lượng cuộc sống ở người cao tuổi.

Đáng chú ý, nghiên cứu NCT05018767 đang theo dõi bệnh nhân truyền hUC-MSC một lần duy nhất và đánh giá tác động trong tối đa 48 tháng. Tính đến nay, đây là một trong những thử nghiệm dài hạn nhất về tế bào gốc chống lão hóa (theo Ricardo P. Garay, 2023).

Điều trị viêm khớp dạng thấp

Một nghiên cứu giai đoạn I/II tiền cứu được tiến hành tại Trung Quốc vào năm 2019 đã đánh giá hiệu quả lâu dài của liệu pháp truyền tĩnh mạch UC-MSC kết hợp với DMARD liều thấp (thuốc điều trị thấp khớp) ở bệnh nhân viêm khớp dạng thấp (RA) (theo Liming Wang, 2019).

Nghiên cứu đã chứng minh rằng điều trị bằng UC-MSC tạo ra hiệu quả ổn định và kéo dài đến 3 năm, đồng thời cải thiện đáng kể chất lượng cuộc sống của bệnh nhân và đảo ngược một phần các biến dạng khớp trong một số trường hợp. Ngoài ra, các xét nghiệm máu thường quy, chức năng gan và thận, và nồng độ immunoglobulin ở 1 và 3 năm sau điều trị không cho thấy bất thường nào, trong khi các chỉ số viêm (ESR, CRP, RF và anti-CCP) giảm đáng kể so với mức ban đầu.

Tế bào gốc trong điều trị viêm khớp dạng thấp 

Thoái hóa thần kinh

Các tế bào gốc trung mô có khả năng giảm viêm thần kinh, kích thích tái tạo nơron và giảm tích tụ protein beta-amyloid – thủ phạm chính trong bệnh Alzheimer. Trong một thử nghiệm lâm sàng về bệnh Alzheimer (AD), các nhà nghiên cứu đã quan sát thấy rằng so với nhóm dùng giả dược, một liều truyền tĩnh mạch duy nhất Lomecel-B đã làm giảm nồng độ interleukin (IL-4 và IL-6), làm tăng đáng kể yếu tố tăng trưởng tế bào nội mô mạch máu (VEGF), làm giảm phản ứng viêm và cải thiện chức năng mạch máu (theo Mark Brody, 2023).

Dựa trên những kết quả này, một thử nghiệm giai đoạn IIa tiếp theo (NCT05233774) đang đánh giá các tác dụng điều trị tiềm năng đối với chức năng nhận thức và các dấu ấn sinh học của bệnh AD ở những người tham gia được dùng một hoặc nhiều liều Lomecel-B.

Một thử nghiệm khác về bệnh Parkinson (PD) đã cho thấy chỉ một liều truyền tĩnh mạch tế bào gốc trung mô tủy xương (BM-MSC) đồng loại đã làm giảm đáng kể tình trạng viêm ngoại biên, tăng nồng độ yếu tố dinh dưỡng thần kinh có nguồn gốc từ não (BDNF) và cải thiện tình trạng “OFF” (OFF: ngừng thuốc 12 giờ trước khi đánh giá) ở tất cả bệnh nhân (theo Mya Schiess, 2021).

Ứng dụng khả năng chống lão hóa của tế bào gốc trong điều trị Alzheimer

4.2. Ứng dụng trong thẩm mỹ

Trong lĩnh vực thẩm mỹ, tế bào gốc được sử dụng để đảo ngược các dấu hiệu lão hóa rõ rệt và thúc đẩy quá trình tái tạo tế bào:

Liệu pháp tế bào gốc 

Tiêm tế bào gốc kích thích các nguyên bào sợi sản sinh collagen, elastin và axit hyaluronic tự nhiên. Điều này giúp cải thiện độ săn chắc, độ đàn hồi, độ ẩm của da và giảm nếp nhăn.

Phương pháp phổ biến nhất hiện nay là sử dụng tế bào gốc tự thân từ mô mỡ (AD-MSC). Tế bào gốc được lấy từ mỡ của chính bệnh nhân (thường ở vùng bụng hoặc đùi), sau đó được tách chiết và nuôi cấy trong phòng lab và đưa trở lại cơ thể bằng đường tiêm vào da hoặc tĩnh mạch. Cách tiếp cận này tránh được nguy cơ đào thải và phù hợp sinh học.

Ichihashi và cộng sự đã tiêm tế bào gốc có nguồn gốc từ mô mỡ tự thân (ADSCs) vào da của 8 người tham gia nghiên cứu có dấu hiệu lão hóa da (theo Ichihashi, 2023). Bằng cách phân tích ảnh chụp của bệnh nhân trước khi tiêm và sau 1, 3, 6 và 12 tháng, họ nhận thấy rằng tỷ lệ cải thiện trung bình là 33,3%-40% đối với nếp nhăn trên khuôn mặt, độ sâu nếp gấp mũi má và sụp mí mắt dưới. Những phát hiện này cho thấy rằng một mũi tiêm ADSCs duy nhất có thể phục hồi sức khỏe làn da và vẻ ngoài trẻ trung, mang đến một phương pháp trẻ hóa không phẫu thuật đầy hứa hẹn.

Tiêm tế bào gốc nhằm trẻ hóa phục hồi làn da là một trong mục tiêu nghiên cứu của y học thẩm mỹ 

Liệu pháp Exosome

Thay vì sử dụng tế bào sống, các liệu pháp không dùng tế bào sử dụng exosome (các túi tiết ra từ tế bào gốc) thường được dùng để cung cấp các yếu tố tăng trưởng giúp kích thích tế bào da sản xuất collagen, giảm viêm và tăng tốc tái tạo. Một thử nghiệm lâm sàng tại Trung Quốc (ChiCTR2200061216) đang nghiên cứu khả năng của exosome từ AD-MSC kích thích tổng hợp collagen và elastin ở da bị lão hóa do ánh nắng (theo Ricardo P. Garay, 2023). Exosome được coi là “thế hệ tiếp theo” sau liệu pháp tế bào gốc trực tiếp, vừa an toàn hơn bởi không có tế bào sống, vừa dễ lưu trữ và ứng dụng hơn.

Sản phẩm chăm sóc da chứa dịch nuôi cấy tế bào gốc

Nhiều thương hiệu mỹ phẩm cao cấp hiện nay sử dụng “conditioned medium” – dịch nuôi cấy tế bào gốc thực vật hoặc người – chứa các yếu tố tăng trưởng và cytokine. Đây không phải là tế bào sống, nhưng các phân tử hoạt tính trong dịch nuôi cấy có thể hỗ trợ tái tạo da. Cần phân biệt rõ với liệu pháp tế bào gốc lâm sàng thực thụ.

4.3. Thực trạng và triển vọng của tế bào gốc và lão hóa tại Việt Nam

Bộ Y tế đã cho phép một số đơn vị tại TP.HCM thử nghiệm ứng dụng tế bào gốc trong thẩm mỹ và chống lão hóa. Đặc biệt, thử nghiệm lâm sàng tại Bệnh viện Quốc tế DNA trên 12 bệnh nhân từ độ tuổi 40-64, có các bệnh kèm như tiểu đường, rối loạn mỡ máu, sử dụng tế bào gốc trung mô tự thân đã cho thấy kết quả tích cực. Sau 2 lần truyền, các bệnh nhân đã giảm triệu chứng bệnh, da hồng hào, ngủ ngon và cải thiện năng lượng (theo vnexpress.net).

Tuy nhiên, cũng cần lưu ý rằng hiện tại chưa có cơ sở y tế nào tại Việt Nam được cấp phép chính thức triển khai kỹ thuật tế bào gốc trong da liễu và thẩm mỹ đại trà. Các ứng dụng hiện nay vẫn nằm trong khuôn khổ thử nghiệm lâm sàng có kiểm soát.

Ứng dụng khả năng chống lão hóa của tế bào gốc trong thẩm mỹ nhằm đảo ngược các dấu hiệu lão hóa và thúc đẩy khả năng tự tái tạo của tế bào

Mặc dù nhiều tiềm năng, liệu pháp tế bào gốc chống lão hóa vẫn đứng trước nhiều thách thức quan trọng như:

• Chi phí cao và tiếp cận hạn chế: Một liệu trình tế bào gốc tự thân có thể tiêu tốn từ vài nghìn đến vài chục nghìn USD, nằm ngoài tầm với của đại đa số bệnh nhân.
• Thiếu bằng chứng dài hạn: Hầu hết các nghiên cứu hiện tại chỉ theo dõi trong 1-2 năm. Hiệu quả và an toàn dài hạn chưa được xác nhận đầy đủ.
• Thị trường tế bào gốc thiếu kiểm soát: Nhiều cơ sở không được cấp phép rao bán liệu pháp tế bào gốc chống lão hóa với những tuyên bố phóng đại, gây nguy hiểm cho người tiêu dùng.
• Chuẩn hóa sản xuất: Mỗi lô tế bào gốc là sinh phẩm khác nhau, đòi hỏi quy trình sản xuất và kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt (theo tiêu chuẩn GMP – Good Manufacturing Practice).

Mối liên hệ giữa tế bào gốc và lão hóa là một trong những chủ đề đang được quan tâm nghiên cứu mạnh mẽ. Lão hóa với bản chất là một vòng lặp sinh học có thể can thiệp, và tế bào gốc nằm ngay tại trung tâm của vòng lặp đó. Bổ sung, tái tạo và bảo vệ kho tế bào gốc chính là một trong những chiến lược chống lão hóa có cơ sở nhất mà y học hiện đại đang theo đuổi.

Tại Việt Nam, những bước đi đầu tiên trong thử nghiệm lâm sàng cùng sự quan tâm ngày càng lớn của cộng đồng y học đang tạo ra nền tảng tốt cho lĩnh vực này phát triển. Tuy nhiên, đi cùng với sự phát triển đó là không ít quảng cáo thổi phồng, thiếu căn cứ khoa học. Người muốn tiếp cận liệu pháp tế bào gốc chống lão hóa cần tìm đến cơ sở y tế được Bộ Y tế cấp phép, có đội ngũ chuyên môn rõ ràng và tỉnh táo trước bất kỳ lời hứa nào vượt quá những gì khoa học hiện tại có thể chứng minh.

HỆ THỐNG Y TẾ CHUYÊN SÂU Y HỌC TÁI TẠO VÀ TRỊ LIỆU TẾ BÀO MESCELLS | MSC

• Hotline: 0866 022 097
• Địa chỉ: TT21, số 204 Nguyễn Tuân, phường Thanh Xuân, Hà Nội, Việt Nam.
• Fanpage: Viện Nghiên Cứu Ứng Dụng Công Nghệ Tế Bào Mescells

NGUỒN THAM KHẢO:

• “Hallmarks of aging: An expanding universe.” 2023. PubMed. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36599349/.
• Tao Wang. 2023. “Anti-aging mechanism of different age donor-matched adipose-derived stem cells.” PubMed. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37533129/.
• Masamitsu Ichihashi. 2023. “A Single Intradermal Injection of Autologous Adipose-Tissue-Derived Stem Cells Rejuvenates Aged Skin and Sharpens Double Eyelids.” PubMed. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37511775/.