Liệu pháp miễn dịch trong điều trị ung thư: Cơ chế, phân loại và tiềm năng phát triển

Sự ra đời và phát triển mạnh mẽ của liệu pháp miễn dịch trong điều trị ung thư đã mang lại hy vọng sống còn cho rất nhiều bệnh nhân, đặc biệt là những trường hợp ung thư giai đoạn muộn, kháng trị hoặc tái phát sau các phương pháp điều trị truyền thống. Không ít bệnh nhân u hắc tố di căn, ung thư phổi không tế bào nhỏ hay ung thư máu đã đạt được đáp ứng lâu dài, thậm chí lui bệnh hoàn toàn nhờ các liệu pháp này.

Vậy liệu pháp miễn dịch trong điều trị ung thư gồm những loại nào, có ưu điểm, hạn chế ra sao và tiềm năng phát triển của hướng điều trị này trong tương lai như thế nào? Bài viết sau của Mescells sẽ phân tích một cách khoa học, logic và dễ hiểu dựa trên các nguồn tài liệu y khoa quốc tế uy tín.

1. Liệu pháp miễn dịch là gì?

Liệu pháp miễn dịch (immunotherapy) là một phương pháp điều trị ung thư hoạt động dựa trên nguyên lý huấn luyện hệ thống miễn dịch của cơ thể người bệnh tìm kiếm và tiêu diệt tế bào ung thư, thay vì tấn công trực tiếp vào khối u như các phương pháp hóa trị hay xạ trị.

Về bản chất sinh học, tế bào ung thư thường phát triển các cơ chế “lẩn trốn” hệ miễn dịch, ví dụ như biểu hiện protein PD-L1 trên bề mặt để “đánh lừa” tế bào lympho T, khiến hệ miễn dịch dung nạp và bỏ qua sự hiện diện của khối u. Liệu pháp miễn dịch ra đời nhằm phá vỡ chính cơ chế lẩn trốn này, khôi phục lại khả năng nhận diện và tiêu diệt tế bào ác tính vốn có của hệ miễn dịch.

2. Liệu pháp miễn dịch hoạt động như thế nào để chống lại ung thư?

Hệ thống miễn dịch là cơ chế phòng thủ của cơ thể có chức năng phát hiện và tiêu diệt các tác nhân lạ xâm nhập từ bên ngoài và các tế bào bất thường. Các tế bào miễn dịch có thể được tìm thấy trong và xung quanh các khối u, được gọi là tế bào lympho thâm nhập khối u – TIL (tumor infiltrating lymphocytes). Chúng là dấu hiệu cho thấy hệ thống miễn dịch đang phản ứng chống lại sự phát triển của các tế bào ác tính. Người bệnh được tìm thấy TIL thường có tiên lượng tốt hơn những người không có dấu hiệu này.

>>> Tìm hiểu thêm: Liệu pháp tế bào NK là gì? Tìm hiểu cơ chế hoạt động và ứng dụng

Mặc dù hệ thống miễn dịch có thể ngăn ngừa hoặc làm chậm sự phát triển của khối u, nhưng các tế bào ác tính lại có những cách để tránh bị hệ thống này tiêu diệt. Chúng có những thay đổi về gen khiến hệ thống miễn dịch ít thấy chúng hoặc có các protein trên bề mặt làm tắt hoạt động của tế bào miễn dịch. Bên cạnh đó, chúng có thể làm thay đổi các tế bào xung quanh để cản trở các tế bào miễn dịch tác động tới chúng. Liệu pháp miễn dịch giúp hệ thống miễn dịch vượt qua các trở ngại trên để chống lại ung thư.

2. Vai trò của liệu pháp miễn dịch trong điều trị ung thư

Vai trò của phương pháp này thể hiện qua các khía cạnh sau:

Khôi phục khả năng giám sát miễn dịch: Giúp tế bào lympho T thoát khỏi trạng thái suy kiệt (T-cell exhaustion) do khối u gây ra, từ đó phục hồi khả năng tăng sinh, tiết cytokine và tiêu diệt tế bào đích.

Tạo trí nhớ miễn dịch dài hạn: Một số bệnh nhân đáp ứng với liệu pháp miễn dịch có thể duy trì hiệu quả kiểm soát bệnh trong nhiều năm sau khi ngừng điều trị, điều hiếm gặp ở hóa trị hay xạ trị.

Mở rộng lựa chọn điều trị cho ca bệnh kháng trị: Nhiều bệnh nhân bạch cầu lympho cấp hoặc u lympho tế bào B lớn lan tỏa không đáp ứng với hóa trị đã đạt lui bệnh bền vững nhờ liệu pháp tế bào CAR-T.

Kết hợp hiệp đồng với các phương pháp khác: Phối hợp liệu pháp miễn dịch với hóa trị, xạ trị hoặc liệu pháp nhắm trúng đích có thể đem lại hiệu quả điều trị vượt trội so với đơn trị.

Nhờ những vai trò trên, phạm vi ứng dụng của liệu pháp miễn dịch đã mở rộng ra nhiều loại ung thư khác nhau, bao gồm u hắc tố, ung thư phổi không tế bào nhỏ, ung thư đại trực tràng, ung thư bàng quang, ung thư vú, ung thư vùng đầu cổ và nhiều bệnh lý huyết học ác tính khác.

Liệu pháp miễn dịch trong điều trị ung thư hướng tới mục tiêu khôi phục khả năng nhận diện và tiêu diệt tế bào ác tính vốn có của hệ miễn dịch 

3. Các loại liệu pháp miễn dịch trong điều trị ung thư

Thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch (Immune checkpoint inhibitors)

Là các loại thuốc ngăn chặn các protein điểm kiểm soát (như PD-1, PD-L1 hoặc CTLA-4), cho phép tế bào T nhận biết và tấn công các tế bào ung thư. Một số ví dụ phổ biến bao gồm pembrolizumab và nivolumab.

Liệu pháp tế bào tự thân (Adoptive Cell Therapy – ACT)

Liệu pháp này tập trung vào việc tăng cường khả năng nhận diện và tiêu diệt tế bào ung thư bằng cách thu thập các tế bào tự thân, chẳng hạn như tế bào T gây độc, từ máu ngoại vi hoặc mô khối u của bệnh nhân, sau đó nuôi cấy, hoạt hóa hoặc biến đổi gen và mở rộng ngoài cơ thể rồi truyền trở lại cho bệnh nhân [1].

Kháng thể đơn dòng (Monoclonal antibodies)

Là các protein của hệ miễn dịch được tạo ra trong phòng thí nghiệm, được thiết kế để gắn vào các mục tiêu cụ thể trên tế bào ung thư. Chúng có thể đánh dấu các tế bào ung thư để hệ miễn dịch tiêu diệt, hoặc đưa độc tố trực tiếp đến khối u bằng cách sử dụng các phức hợp kháng thể-thuốc (ADCs).

Vắc-xin điều trị và phòng ngừa ung thư 

Các chất được thiết kế để kích hoạt phản ứng của hệ miễn dịch chống lại tế bào ung thư hoặc để ngăn ngừa một số bệnh ung thư liên quan đến virus.

Liệu pháp cytokine

Cytokine là các phân tử tín hiệu tự nhiên của hệ miễn dịch. Trong liệu pháp này, các cytokine như interleukin-2 (IL-2) được sử dụng với liều cao nhằm kích thích tăng sinh và hoạt hóa tế bào miễn dịch, qua đó khuếch đại phản ứng chống khối u toàn thân [2].

Virus tiêu diệt khối u 

Đây là hướng tiếp cận sử dụng virus đã được biến đổi gen để nhân lên và phá hủy chọn lọc tế bào ung thư, đồng thời giải phóng kháng nguyên khối u để kích hoạt phản ứng miễn dịch toàn thân.

>>> Xem thêm: Liệu pháp tế bào CAR-T và ứng dụng miễn dịch trong điều trị ung thư

Một số loại liệu pháp miễn dịch trong điều trị ung thư đặc trưng 

4. Ưu điểm và hạn chế của liệu pháp miễn dịch trong điều trị ung thư

4.1. Ưu điểm của liệu pháp

Hiệu quả lâu dài: Hệ thống miễn dịch sau khi được huấn luyện có khả năng “ghi nhớ” tế bào ung thư, giúp duy trì hiệu quả kiểm soát bệnh lâu dài và ngăn ngừa tái phát ngay cả sau khi đã ngừng điều trị.

Độ đặc hiệu cao hơn: Các phương pháp điều trị như thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch và liệu pháp tế bào CAR-T nhắm mục tiêu cụ thể vào các con đường chống ung thư, giúp tránh được phần lớn tổn thương không chọn lọc đến các mô khỏe mạnh thường thấy trong hóa trị.

Hiệu quả ở giai đoạn tiến triển: Liệu pháp miễn dịch đã cải thiện đáng kể tỷ lệ sống sót tổng thể đối với các loại ung thư khó điều trị trước đây. Phổ ứng dụng ngày càng mở rộng, hiện đã được phê duyệt cho nhiều loại ung thư khác nhau, từ khối u đặc đến ung thư máu [3].

Giảm tác dụng phụ: So với hóa trị truyền thống, liệu pháp miễn dịch thường ít gây ra các triệu chứng mệt mỏi, rụng tóc hay suy tủy nghiêm trọng.

4.2. Hạn chế của liệu pháp

Các biến cố bất lợi liên quan đến hệ miễn dịch (irAEs): Phương pháp điều trị này làm tăng cường hoạt động của hệ miễn dịch, vì vậy có thể khiến hệ miễn dịch tấn công nhầm các mô, cơ quan khỏe mạnh, gây viêm da, viêm đại tràng, viêm phổi, rối loạn nội tiết hoặc các biến chứng nghiêm trọng khác [4].

Tỷ lệ đáp ứng khác nhau: Liệu pháp miễn dịch không hiệu quả với tất cả mọi người. Nhiều bệnh nhân có khối u đặc không đáp ứng với phương pháp này và một số loại ung thư phát triển khả năng kháng thuốc ở cấp độ phân tử.

Chi phí điều trị cao: Các phương pháp điều trị tiên tiến thường đi kèm với chi phí cao và đòi hỏi lịch trình điều trị chuyên biệt, kéo dài, dẫn đến khả năng tiếp cận của bệnh nhân còn hạn chế.

Mặc dù liệu pháp miễn dịch trong điều trị ung thư có nhiều ưu điểm nhưng vẫn tồn tại những hạn chế nhất định 

5. Tiềm năng của liệu pháp miễn dịch trong điều trị ung thư

Sau hơn một thế kỷ nghiên cứu kể từ những quan sát đầu tiên về mối liên hệ giữa nhiễm trùng và thoái triển khối u, liệu pháp miễn dịch trong điều trị ung thư hiện đang bước vào giai đoạn phát triển mạnh mẽ với nhiều hướng đi đầy hứa hẹn.

• Khai thác các điểm kiểm soát miễn dịch mới như LAG-3, TIGIT bên cạnh CTLA-4 và PD-1/PD-L1 truyền thống, nhằm khắc phục tình trạng kháng thuốc và mở rộng nhóm bệnh nhân đáp ứng [5].
• Cải tiến thiết kế thụ thể CAR thế hệ mới cùng các kỹ thuật chỉnh sửa gen tiên tiến, hướng tới việc mở rộng hiệu quả của liệu pháp tế bào sang cả khối u đặc, không chỉ giới hạn ở ung thư máu như hiện nay.
• Ứng dụng dấu ấn sinh học (biomarker) để cá thể hóa điều trị, giúp xác định trước nhóm bệnh nhân có khả năng đáp ứng cao, từ đó tối ưu hiệu quả và giảm chi phí điều trị không cần thiết.

Với tốc độ nghiên cứu và số lượng thử nghiệm lâm sàng ngày càng tăng, giới chuyên môn kỳ vọng liệu pháp miễn dịch sẽ tiếp tục là một trong những trụ cột quan trọng nhất của y học ung bướu trong những thập kỷ tới, hướng tới mục tiêu không chỉ kiểm soát mà còn có thể chữa khỏi hoàn toàn nhiều loại ung thư từng được xem là vô phương.

Tiềm năng của liệu pháp miễn dịch trong điều trị ung thư vô cùng rộng mở và đầy hứa hẹn

Liệu pháp miễn dịch trong điều trị ung thư đã và đang tạo ra một bước ngoặt quan trọng trong y học hiện đại, mở ra cơ hội sống cho nhiều bệnh nhân ở giai đoạn khó điều trị. Dù vẫn còn không ít thách thức về tác dụng phụ, chi phí và tỷ lệ đáp ứng, tiềm năng phát triển của liệu pháp miễn dịch trong tương lai là vô cùng lớn. Đây tiếp tục là một trong những hướng nghiên cứu được đầu tư nhiều nhất trong lĩnh vực ung thư, hứa hẹn mang lại nhiều đột phá mới trong hành trình chiến thắng bệnh tật.

HỆ THỐNG Y TẾ CHUYÊN SÂU Y HỌC TÁI TẠO VÀ TRỊ LIỆU TẾ BÀO MESCELLS | MSC

• Hotline: 0866 022 097
• Địa chỉ: TT21, số 204 Nguyễn Tuân, phường Thanh Xuân, Hà Nội, Việt Nam.
• Fanpage: Viện Nghiên Cứu Ứng Dụng Công Nghệ Tế Bào Mescells

NGUỒN THAM KHẢO:

• Arifa Aman, 2025, “The broad spectrum of cancer and immunotherapy: achievements and limitations”, Frontiers, https://www.frontiersin.org/journals/immunology/articles/10.3389/fimmu.2025.1697505/full#s4
• Shaukat Ali, 2025, “Recent developments on checkpoint inhibitors, CAR T cells, and beyond for T cell-based immunotherapeutic strategies against cancer”, Pubmed, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40152219/
• Cancer Research Institute, “Immunotherapy for Your Cancer Type”, https://www.cancerresearch.org/immunotherapy-by-cancer-type
• Asim Kichloo, 2021, “Systemic adverse effects and toxicities associated with immunotherapy: A review”, Pubmed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7968107/
• Xiangyu Qiu, 2024, “PD-1 and LAG-3 dual blockade: emerging mechanisms and potential therapeutic prospects in cancer”, Pubmed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11667783/