Phân biệt miễn dịch bẩm sinh và miễn dịch thích ứng

Hệ miễn dịch giúp cơ thể chống lại vi khuẩn, virus và các tác nhân gây bệnh. Trong đó, miễn dịch bẩm sinh và miễn dịch thích ứng là hai cơ chế bảo vệ quan trọng, hoạt động phối hợp để nhận diện và loại bỏ các mối đe dọa.

Miễn dịch bẩm sinh có khả năng phản ứng nhanh khi cơ thể gặp tác nhân gây hại, trong khi miễn dịch thích ứng nhận diện mục tiêu đặc hiệu và có khả năng tạo trí nhớ miễn dịch. Hãy cùng Mescells tìm hiểu đặc điểm và vai trò của hai cơ chế miễn dịch này qua bài viết dưới đây. 

1. Miễn dịch bẩm sinh là gì?

Miễn dịch bẩm sinh (innate immunity) hay còn lại là miễn dịch không đặc hiệu là cơ chế bảo vệ tự nhiên có sẵn trong cơ thể từ khi sinh ra. Đây là hàng rào phòng vệ đầu tiên, giúp cơ thể nhanh chóng phát hiện và chống lại vi khuẩn, virus cùng các tác nhân gây bệnh.

Miễn dịch bẩm sinh gồm các thành phần chính:

• Hàng rào vật lý: Da và niêm mạc giúp ngăn chặn tác nhân gây bệnh xâm nhập.
• Hàng rào hóa học: Axit dạ dày, enzyme trong nước mắt và các chất kháng khuẩn tự nhiên giúp hạn chế vi sinh vật.
• Tế bào miễn dịch: Đại thực bào, bạch cầu trung tính và tế bào NK tham gia phát hiện, tiêu diệt vi sinh vật hoặc tế bào nhiễm bệnh.
• Các yếu tố miễn dịch khác: Phản ứng viêm và hệ thống bổ thể hỗ trợ kiểm soát tác nhân gây hại.

Đặc điểm của miễn dịch bẩm sinh là phản ứng nhanh, nhận diện những dấu hiệu chung của tác nhân gây bệnh và không cần trải qua quá trình tiếp xúc trước đó để khởi động phản ứng.

Khi vi khuẩn xâm nhập qua vết thương ngoài da, các tế bào miễn dịch có thể nhanh chóng nhận diện tác nhân lạ, kích hoạt phản ứng viêm và thu hút bạch cầu đến khu vực tổn thương để chống nhiễm trùng. Miễn dịch bẩm sinh cũng giúp kích hoạt miễn dịch thích ứng, tạo điều kiện để cơ thể xây dựng phản ứng đặc hiệu hơn khi cần thiết.

Các tế bào miễn dịch bẩm sinh nhận diện và tiêu diệt vi sinh vật xâm nhập 

2. Miễn dịch thích ứng là gì?

Miễn dịch thích ứng (adaptive immunity), còn gọi là miễn dịch đặc hiệu, là cơ chế giúp cơ thể nhận diện và chống lại các tác nhân gây bệnh một cách đặc hiệu. Hệ miễn dịch này phát triển khi cơ thể tiếp xúc với kháng nguyên thông qua nhiễm trùng hoặc tiêm vaccine.

Miễn dịch thích ứng chủ yếu hoạt động thông qua hai nhóm tế bào lympho:

• Tế bào lympho B: Nhận diện kháng nguyên và biệt hóa thành tương bào để sản xuất kháng thể, giúp trung hòa hoặc hỗ trợ loại bỏ tác nhân gây bệnh. Một số tế bào B trở thành tế bào nhớ, giúp cơ thể đáp ứng nhanh hơn khi gặp lại kháng nguyên.
• Tế bào lympho T: Bao gồm tế bào T hỗ trợ (CD4+) giúp điều phối phản ứng miễn dịch và tế bào T gây độc (CD8+) có khả năng tiêu diệt tế bào nhiễm bệnh hoặc tế bào bất thường.

Ngoài ra, cần nhắc đến tế bào tua (DC) thuộc hệ miễn dịch bẩm sinh, có nhiệm vụ thu nhận, xử lý kháng nguyên và di chuyển đến hạch lympho để trình diện các đoạn kháng nguyên cho tế bào T. Quá trình này giúp hoạt hóa tế bào T và khởi phát đáp ứng miễn dịch thích ứng. Cơ chế này phối hợp chặt chẽ với miễn dịch bẩm sinh để nâng cao hiệu quả phòng vệ của cơ thể.

Tế bào lympho B sản xuất kháng thể, trong khi tế bào lympho T tham gia điều phối phản ứng miễn dịch hoặc tiêu diệt tế bào nhiễm bệnh 

3. So sánh miễn dịch bẩm sinh và miễn dịch thích ứng

Miễn dịch bẩm sinh và miễn dịch thích ứng đều giúp cơ thể chống lại tác nhân gây bệnh, nhưng khác nhau về tốc độ phản ứng, khả năng nhận diện và trí nhớ miễn dịch.

Miễn dịch bẩm sinh và miễn dịch thích ứng phối hợp như thế nào?

Hai hệ thống miễn dịch không hoạt động độc lập mà hỗ trợ lẫn nhau trong quá trình bảo vệ cơ thể.

• Miễn dịch bẩm sinh phản ứng nhanh khi tác nhân gây bệnh xâm nhập, đồng thời phát tín hiệu kích hoạt miễn dịch thích ứng.
• Miễn dịch thích ứng nhận diện kháng nguyên cụ thể, tạo kháng thể hoặc huy động tế bào T để chống lại tác nhân gây bệnh.
• Sự phối hợp giữa hai hệ thống giúp kiểm soát nhiễm trùng hiệu quả hơn và hỗ trợ hình thành trí nhớ miễn dịch.

Khi virus xâm nhập cơ thể, các tế bào miễn dịch bẩm sinh sẽ nhận diện dấu hiệu nhiễm virus và phát tín hiệu cảnh báo. Ở giai đoạn đầu, các tế bào nhiễm virus tiết interferon type I, giúp hạn chế virus nhân lên, còn tế bào NK tiêu diệt tế bào nhiễm bệnh. Đồng thời, tế bào đuôi gai bắt giữ kháng nguyên của virus và trình diện cho tế bào T, đóng vai trò cầu nối kích hoạt miễn dịch thích ứng. Sau đó, tế bào T và tế bào B tham gia đáp ứng đặc hiệu, giúp kiểm soát virus và có thể tạo trí nhớ miễn dịch.

Miễn dịch bẩm sinh có ưu thế về tốc độ phản ứng ban đầu, còn miễn dịch thích ứng nổi bật ở khả năng nhận diện đặc hiệu và tạo trí nhớ miễn dịch. Cả hai đều cần thiết để bảo vệ cơ thể.

So sánh miễn dịch bẩm sinh và miễn dịch thích ứng theo tốc độ phản ứng, tế bào tham gia và khả năng tạo trí nhớ miễn dịch 

4. Vai trò của miễn dịch bẩm sinh và miễn dịch thích ứng trong y học

Miễn dịch bẩm sinh và miễn dịch thích ứng đóng vai trò quan trọng trong phòng ngừa bệnh, chẩn đoán và phát triển các phương pháp điều trị hiện đại. Hai hệ thống này phối hợp giúp cơ thể chống lại tác nhân gây bệnh và duy trì sức khỏe.

4.1. Phòng ngừa bệnh truyền nhiễm

Miễn dịch bẩm sinh giúp phát hiện và kiểm soát tác nhân gây bệnh ngay từ đầu. Miễn dịch thích ứng tạo phản ứng đặc hiệu và trí nhớ miễn dịch.

Cơ chế tạo trí nhớ miễn dịch  là cơ sở của vaccine, giúp hệ miễn dịch nhận diện kháng nguyên và tăng khả năng bảo vệ cơ thể khi tiếp xúc với tác nhân tương ứng.

4.2. Hỗ trợ chẩn đoán và điều trị bệnh

Các xét nghiệm đánh giá tế bào miễn dịch, kháng thể và những chất trung gian miễn dịch có thể hỗ trợ bác sĩ tìm hiểu tình trạng nhiễm trùng, suy giảm miễn dịch hoặc bệnh tự miễn.

Bên cạnh đó, một số phương pháp điều trị tác động lên hệ miễn dịch nhằm kiểm soát phản ứng viêm bất thường hoặc tăng khả năng chống lại tác nhân gây bệnh.

Bác sĩ dựa trên kết quả xét nghiệm và biểu hiện lâm sàng để hỗ trợ chẩn đoán, đánh giá tình trạng bệnh và lựa chọn hướng điều trị phù hợp 

4.3. Ứng dụng trong điều trị ung thư

Hệ miễn dịch có khả năng nhận diện và tiêu diệt một số tế bào bất thường. Tuy nhiên, tế bào ung thư có thể né tránh sự nhận diện của hệ miễn dịch.

• Miễn dịch bẩm sinh: Các hướng nghiên cứu tập trung vào việc kích hoạt thụ thể nhận diện mẫu như TLR, con đường STING, tế bào NK và đại thực bào để tăng khả năng nhận diện, tấn công tế bào ung thư. Hoạt hóa miễn dịch bẩm sinh cũng có thể thúc đẩy tế bào trình diện kháng nguyên, từ đó kích hoạt đáp ứng miễn dịch thích ứng. Tuy nhiên, phần lớn các hướng tiếp cận này vẫn đang trong giai đoạn nghiên cứu và phát triển.
• Miễn dịch thích ứng: Được ứng dụng trong một số liệu pháp miễn dịch ung thư như thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch và liệu pháp tế bào CAR-T. Các phương pháp này giúp tăng khả năng nhận diện hoặc tăng cường hoạt động của tế bào T để chống lại tế bào ung thư.

Các hướng tác động lên TLR, STING, tế bào NK và đại thực bào hiện được nghiên cứu với mục tiêu tăng cường khả năng chống ung thư và phối hợp hiệu quả hơn với miễn dịch thích ứng. Tuy nhiên, hiệu quả điều trị còn phụ thuộc vào loại ung thư và môi trường miễn dịch của khối u; không phải mọi cách kích hoạt miễn dịch bẩm sinh đều có lợi.

Miễn dịch bẩm sinh với sự tham gia của tế bào NK, đại thực bào và tế bào tua phối hợp với miễn dịch thích ứng để nhận diện và tiêu diệt tế bào ung thư 

4.4. Ứng dụng trong ghép tế bào và y học tái tạo

Trong ghép tế bào và nghiên cứu y học tái tạo, miễn dịch bẩm sinh và miễn dịch thích ứng có thể ảnh hưởng đến khả năng tồn tại, hoạt động và mức độ tương thích của tế bào được đưa vào cơ thể.

Đối với tế bào gốc trung mô (MSC), các nghiên cứu đang tìm hiểu khả năng điều hòa phản ứng viêm và tương tác với tế bào miễn dịch. Tuy nhiên, hiệu quả điều trị còn phụ thuộc vào nguồn tế bào, quy trình sản xuất, chất lượng sản phẩm và chỉ định cụ thể; không phải mọi ứng dụng đều đã được chứng minh hiệu quả lâm sàng.

Liệu pháp tế bào CAR-T sử dụng tế bào T được biến đổi để nhận diện và tiêu diệt tế bào ung thư 

Miễn dịch bẩm sinh và miễn dịch thích ứng là hai cơ chế quan trọng giúp cơ thể nhận diện và chống lại các tác nhân gây bệnh. Nếu miễn dịch bẩm sinh phản ứng nhanh để bảo vệ cơ thể ban đầu, thì miễn dịch thích ứng giúp tạo phản ứng đặc hiệu và trí nhớ miễn dịch. Sự phối hợp giữa hai hệ thống này là nền tảng cho nhiều ứng dụng y học như phát triển vaccine, điều trị ung thư và nghiên cứu tế bào gốc.

HỆ THỐNG Y TẾ CHUYÊN SÂU Y HỌC TÁI TẠO VÀ TRỊ LIỆU TẾ BÀO MESCELLS | MSC

• Hotline: 0866 022 097
• Địa chỉ: TT21, số 204 Nguyễn Tuân, phường Thanh Xuân, Hà Nội, Việt Nam.
• Fanpage: Viện Nghiên Cứu Ứng Dụng Công Nghệ Tế Bào Mescells

NGUỒN THAM KHẢO:

• An introduction to immunology and immunopathology. Allergy, Asthma & Clinical Immunology. 2011. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22165815/ 
• Harnessing the Immune System with Cancer Vaccines: From Prevention to Therapeutics. Vaccines (Basel). 2022. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35632572/ 
• Targeting Innate Immunity in Cancer Therapy. Vaccines (Basel). 2021. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33572196/