Tế bào lympho là gì? Nguồn gốc, phân loại và chức năng trong hệ miễn dịch

Trong hàng tỷ tế bào máu tuần hoàn khắp cơ thể mỗi ngày, có một nhóm nhỏ nhưng đóng vai trò sống còn đối với khả năng phòng vệ của con người trước bệnh tật, đó chính là tế bào lympho. Từ việc ghi nhớ một loại virus từng gặp cho đến việc tự nhận diện và tiêu diệt tế bào bất thường, tế bào lympho âm thầm đứng sau hầu hết những cơ chế bảo vệ tinh vi nhất của hệ miễn dịch. Thông qua bài viết dưới đây, Mescells sẽ trình bày cụ thể hơn về loại tế bào đặc biệt này, cùng nguồn gốc, chức năng, vai trò và các bệnh lý liên quan đến chúng.

1. Tế bào lympho là gì?

Tế bào lympho (lymphocyte) là một nhóm bạch cầu đóng vai trò trung tâm của hệ miễn dịch, đặc biệt là miễn dịch thích nghi, giúp cơ thể nhận diện và chống lại các tác nhân gây bệnh như virus, vi khuẩn, nấm và tế bào ung thư. Dưới kính hiển vi, các tế bào lympho trông khá đồng nhất với một số đặc điểm như kích thước nhỏ, nhân lớn chiếm gần trọn tế bào, bào tương mỏng, nhưng vô cùng đa dạng về chức năng.

2. Nguồn gốc và quá trình biệt hóa của tế bào lympho

2.1. Nguồn gốc hình thành tế bào lympho

Giống như mọi tế bào máu khác, toàn bộ tế bào lympho đều bắt nguồn từ tế bào gốc tạo máu trong tủy xương. Từ tế bào gốc này, cơ thể hình thành tế bào tiền thân lympho chung (common lymphoid progenitor – CLP) và chính CLP sẽ tiếp tục biệt hóa hình thành các tế bào tiền thân lympho chuyên nghiệp hơn.

Toàn bộ các tế bào lympho đều có nguồn gốc từ tế bào gốc tạo máu trong tủy xương

2.2. Quá trình biệt hóa của tế bào lympho

Quá trình phát triển của các tế bào lympho diễn ra ở một số vị trí khác nhau. Tiền thân lympho T rời tủy xương khi còn non, di chuyển đến tuyến ức để trải qua quá trình chọn lọc nghiêm ngặt với điều kiện chỉ những tế bào nhận diện đúng kháng nguyên lạ mà không tấn công nhầm mô của cơ thể mới được phép trưởng thành và rời tuyến ức [1]. Tại tuyến ức, nơi chúng trải qua quá trình trưởng thành qua các giai đoạn được gọi là âm tính kép (DN), đại diện cho tế bào CD4- CD8-, dương tính kép, và cuối cùng là tế bào T trưởng thành CD4+ hoặc CD8+ [2].

Trong khi đó, lympho B hoàn thành quá trình trưởng thành ngay tại tủy xương. Riêng tế bào NK, dù cũng xuất phát từ CLP, lại hoàn thiện chức năng chủ yếu ngay tại tủy xương và một số mô lympho ngoại vi mà không cần trải qua quá trình chọn lọc phức tạp như lympho T.

Quá trình hình thành và phát triển của tế bào lympho  

Sau khi hoàn thành quá trình chọn lọc và trưởng thành tại tuyến ức, các tế bào lympho T trưởng thành sẽ theo dòng máu di chuyển đến các mô bạch huyết ngoại vi như hạch bạch huyết, lách và các mô lympho niêm mạc. Tại đây, kiến trúc mô được tổ chức thành các vùng chuyên biệt (vùng tế bào T, nang lympho tế bào B), tạo điều kiện thuận lợi để tế bào lympho tiếp xúc với kháng nguyên do tế bào trình diện kháng nguyên (như tế bào tua) mang đến.

Khi tiếp xúc và nhận diện đúng kháng nguyên đặc hiệu, tế bào lympho T và B naïve (chưa từng gặp kháng nguyên) sẽ được hoạt hóa dẫn đến tăng sinh mạnh mẽ và biệt hóa thành các dòng tế bào chuyên biệt. Tế bào B được hoạt hóa biệt hóa thành tương bào (plasma cell) chuyên sản xuất kháng thể.

Tế bào T CD8+ được hoạt hóa biệt hóa thành tế bào T gây độc, có khả năng tiêu diệt trực tiếp tế bào đích, trong khi tế bào T CD4+ biệt hóa thành các phân nhóm tế bào T hỗ trợ khác nhau (tùy tín hiệu cytokine tại chỗ). Cuối cùng, một phần tế bào T và B được hoạt hóa sẽ không trở thành tế bào hiệu ứng mà biệt hóa thành tế bào lympho nhớ dài hạn, giúp cơ thể phản ứng nhanh và mạnh hơn nếu gặp lại đúng mầm bệnh đó trong tương lai [3].

3. Phân loại và chức năng của các tế bào lympho trong hệ miễn dịch

Ba nhóm tế bào lympho chính có nguồn gốc, cơ chế nhận diện và vai trò chức năng khác biệt rõ rệt, được tóm tắt trong bảng dưới đây:

Nguồn tổng hợp bảng: [1], [4], [5]

4. Vai trò của tế bào lympho trên lâm sàng và các bệnh lý liên quan

4.1. Vai trò lâm sàng của tế bào lympho

Trên thực hành lâm sàng, số lượng và tỷ lệ các dòng tế bào lympho trong máu là một chỉ số xét nghiệm quan trọng, phản ánh tình trạng miễn dịch của người bệnh. Chỉ số lympho tăng (> 4.8 G/L hoặc > 40%) thường gặp khi cơ thể bị nhiễm virus (cúm, sởi, thủy đậu), nhiễm trùng mạn tính (lao) hoặc một số bệnh lý về máu. Khi chỉ số lympho giảm (< 1.0 G/L hoặc < 20%), đây có thể do hệ miễn dịch suy giảm (như HIV), ảnh hưởng của thuốc (corticoid, hóa trị), hoặc do suy nhược, nhiễm trùng nặng.

Ví dụ điển hình và được biết đến rộng rãi nhất là vai trò của số lượng lympho T CD4+ trong theo dõi nhiễm HIV. Ở người khỏe mạnh, số lượng CD4+ thường dao động 500-1.500 tế bào/mm3 máu, trong khi virus HIV tấn công và phá hủy chọn lọc chính dòng tế bào này, khiến số lượng CD4+ giảm dần theo thời gian. Khi chỉ số này xuống dưới 200 tế bào/mm3, người bệnh được xem là bước vào giai đoạn AIDS với nguy cơ nhiễm trùng cơ hội tăng vọt [6].

Bên cạnh vai trò trong chẩn đoán và theo dõi bệnh, hiểu biết sâu về tế bào lympho T còn mở ra một trong những hướng điều trị ung thư đột phá nhất hiện nay, trong đó có  liệu pháp tế bào CAR-T. Phương pháp này sử dụng chính lympho T của bệnh nhân, sau đó biến đổi gen để giúp chúng nhận diện và tiêu diệt chính xác tế bào ung thư.

Có thể chẩn đoán bệnh lý miễn dịch thông qua kiểm tra chỉ số tế bào lympho T CD4 

4.2. Các bệnh lý liên quan đến tế bào lympho

• Suy giảm miễn dịch: Ngoài nhiễm HIV, tình trạng giảm lympho bào (lymphopenia) còn có thể xuất hiện trong nhiều bệnh cảnh khác như nhiễm trùng nặng, một số bệnh tự miễn, tác dụng phụ của thuốc ức chế miễn dịch, hoặc hội chứng giảm lympho CD4 vô căn (idiopathic CD4 lymphocytopenia), một tình trạng hiếm gặp có biểu hiện lâm sàng gần giống AIDS nhưng hoàn toàn không liên quan đến nhiễm HIV.
• Rối loạn tự miễn dịch: Lupus ban đỏ hệ thống (SLE) xảy ra khi miễn dịch bị rối loạn, khiến các tế bào T CD4+ và tế bào B tạo ra kháng thể chống lại các mô của chính cơ thể. Rụng tóc từng mảng liên quan đến các tế bào T tự phản ứng tấn công các nang tóc.
• Các bệnh ác tính (ung thư): Sự phát triển không kiểm soát của các tế bào bạch cầu dẫn đến các bệnh như bệnh bạch cầu cấp dòng tế bào T hoặc đa u tủy.
• Tăng bạch cầu lympho phản ứng: Số lượng bạch cầu lympho cao thường là dấu hiệu của các bệnh nhiễm trùng do virus cấp tính như bệnh tăng bạch cầu đơn nhân nhiễm trùng (virus Epstein-Barr) hoặc cytomegalovirus.

Chỉ số tế bào lympho tăng cao là dấu hiệu của một số bệnh nhiễm trùng do virus cấp tính 

Có thể nói, tế bào lympho không chỉ đóng vai trò nền tảng trong việc bảo vệ cơ thể trước các tác nhân gây bệnh, mà còn là chìa khóa để hiểu rõ cơ chế của nhiều bệnh lý miễn dịch, ung thư và tự miễn hiện nay. Với tốc độ nghiên cứu ngày càng phát triển, hy vọng trong tương lai không xa, những hiểu biết sâu sắc hơn về tế bào lympho sẽ tiếp tục mở ra nhiều liệu pháp đột phá, góp phần nâng cao hiệu quả điều trị và cải thiện chất lượng sống cho hàng triệu bệnh nhân trên toàn thế giới.

HỆ THỐNG Y TẾ CHUYÊN SÂU Y HỌC TÁI TẠO VÀ TRỊ LIỆU TẾ BÀO MESCELLS | MSC

• Hotline: 0866 022 097
• Địa chỉ: TT21, số 204 Nguyễn Tuân, phường Thanh Xuân, Hà Nội, Việt Nam.
• Fanpage: Viện Nghiên Cứu Ứng Dụng Công Nghệ Tế Bào Mescells

NGUỒN THAM KHẢO:

• Lina Sun, 2023, “T cells in health and disease”, Nature, https://www.nature.com/articles/s41392-023-01471-y
• Niels Olsen Saraiva Camara, 2012, “Lymphocyte Differentiation and Effector Functions”, Wiley, https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1155/2012/510603
• Krestiacy Saramson, 2025, “Developmental Stages of Lymphocytes in the Lymphatic System”, SciTechnol, https://www.scitechnol.com/peer-review/developmental-stages-of–lymphocytes-in-the-lymphatic–system-2ZEu.php?article_id=27627
• David F. LaRosa, 2008, “Lymphocytes”,  Journal of Allergy and Clinical Immunology, https://www.jacionline.org/article/S0091-6749(07)01199-2/fulltext
• Tark Ommi, 2022, “Characteristics of lymphocyte: Its type and function”, International Scholars Journals, https://www.internationalscholarsjournals.com/articles/characteristics-of-lymphocyte-its-type-and-function-95145.html
• CD4 Lymphocyte Count — an overview, Science Direct, https://www.sciencedirect.com/topics/biochemistry-genetics-and-molecular-biology/cd4-lymphocyte-count